Алтайдын Чолмоны

Кӱчтӱ биле кышты јакшы чыгар

12.03.2026

Јердиҥ ӱсти апагаш карла бӱркелип, сооктор башталган соҥында, пасекада аҥылу ӧй башталат. Баштап ла ол уйуктап калган деп билдирер: адарулардыҥ табыжы угулбас, учканы кӧрӱнбес, мӧттиҥ јыды јытанбас.
Шак ла бу ӧйдӧ адару тудуп турган кижиде јылдыҥ тӧс ченелтези — адаруларды кыштадары башталат. Јаскы старт, јайыла мӧт јуунадары, адаручыныҥ кӱске јетире кӱӱн-санаазы адарулар кышты канайда чыгарынаҥ камаанду.

Адарулар кышкыда уйуктабайт
Кыш ӧйинде адарулар айулар чылап уйуктап турган дегени јастыра. Адару — иштеҥкей болуп јайалган. Ол толо амыраарын билбес.
Сооп баштаганда, адарулар биригип, тегерик шар тӧзӧгилейт. Ол шардыҥ сыраҥай ла ортозында эне адару, оны айландыра — ишмекчи адарулар. Шардыҥ кырында адарулар бир канча ӧйдӧҥ шардыҥ ичиндеги адаруларла јерлериле солыжат.
Мындый «клубтыҥ» ичинде 20-25 градус јылу болот. Бу ӧйдӧ тышкартында 30, бистиҥ республиканыҥ аймактарында 40 дӧ градус сооктор болор аргалу. «Клубтыҥ» ӧзӧгинде бойыныҥ кичинек, је сӱрекей турумкай јӱрӱми ӧдӧт.

Адаруларды кыштадары јайгыда башталат
Ченемелдӱ адаручы адаруларды кыштадары кӱчӱрген айда эмес, куран айда башталып турганын билер. Мӧт јуунадар иш тӱгенген ле кийнинеҥ пасекада кышка белетенери башталат. Алтайдыҥ ченемелдӱ адаручылары кандый тӧс ээжилерле башкарынып турганын тоолоп ийели.
Кӱчтӱ биле — тӧс тӧзӧлгӧ. Уйан билелерди бириктиредилер эмезе расплодло, јай ӧйинде чыккан адаруларла тыҥыдадылар. Кажы ла билени шиҥдеп кӧрӧр, адаруныҥ шалјазынаҥ ла паразиттердеҥ эмдеер керек.
Адаруларды јарым тынду эдип кыштадатаны — олордыҥ ӧлӧриле озодоҥ ло јӧпсинип салары дегени.
Адаруларга кыш туркунына јиирге артыратан азыралдыҥ кеми «бир де карам эмес» дегендий болбос, «канча кире керек» дегендий болор учурлу. Бистиҥ айалгаларда бир билеге 18-теҥ 25 килограммга јетире чыҥдый мӧт керек болот. Мында бастыра неме билениҥ кӱчинеҥ, адаруларды кыштадып турган айалгалардаҥ камаанду. Ачып калган, чыҥдый эмес мӧтти азыралга артырбас керек.
Јиит ле су-кадык эне адару. Карып калган эмезе оору эне адару кышка кирбес учурлу. Оноҥ ӧскӧ «клубы» кочкор айда јайрадылар ла адарулар тоҥып калар.
Кӱскиде, адарулардыҥ уйазын јуунадар тушта, артык рамкаларды чыгарып салат. Мӧттӱ рамкаларды уйаныҥ ортозына тургузадылар. Уйаныҥ эки кырында турган ла артык деп чыгарып салган рамкалардыҥ јерине пеноплекстеҥ кезилген листтер тургузарга јараар, адаруларга јылу болзын деп.

Адаруларын канайда кыштадып турган деп, Шабалин аймактыҥ адару тудаачыларына баштандыс.

Денис Рыбалев, Чаргы јурттаҥ — окылу темдектеткен ле 40-нӧҥ кӧп уйалу пасеканыҥ ээзи. Ол Руттыҥ системазы аайынча иштейт. Ченемелдӱ адаручыныҥ айтканыла, бу системада бастыра иш технологиялар ла чокум ээжилер аайынча тӧзӧлгӧн.

Сергей Кырмаков, Јекјийек јурттаҥ — адару тударын сӱӱйт ле бу ишти билезиле кожо бӱдӱрет. Адаруларын Даданныҥ системазыныҥ уйаларында тудат.

Јартамал
Кычыраачыларыска јарт болзын деп, Даданныҥ ла Руттыҥ системаларыныҥ уйалары незиле аҥыланып турганын јартап ийели.
Даданда бийик гнездовой рамкалар (435х300 мм) ла оогош рамкаларлу магазиндер тузаланылат. Бу мындый уйа он эки рамкадаҥ турат. Кажы ла магазинде база он эки оогош рамка бар. Даданныҥ уйаларын соок тергеелерде адаруларды кыштадарга ла мӧт јуунадарга тузаланарында јакшы.
Руттыҥ уйазында бир ле тӱҥей рамкалар (435х230 мм) тузаланылат. Ол бир канча корпустаҥ турат. Бир корпуста кӧп лӧ сабазында он рамкадаҥ болот. Оныҥ да учун оны кӧдӱрерге јеҥил.

Денис: «Сезондогы калганчы мӧт јуунадыштыҥ кийнинеҥ билелерди ширтеп баштайдым. Кӱчтӱ билелерди артыргызадым, чала уйандарын бириктиредим. Оноҥ бастыра адаруларды варроатозтоҥ эмдейдим. Кышка кандый адару киретени сӱрекей учурлу. Эне адару јымыртка саларын эрте токтодып ийген болзо, кышкыда јиит адарулар болбос».

Сергей: «Мениҥ кышка белетенижим јылдыҥ ла «је не, балдар, эмди бастыра неме јаан улустыҥ ошкош болор» деген сӧстӧрдӧҥ башталат. Уйандарын бириктиредис, кӱчтӱлерин кичеейдис. Мӧтти карамдабайдыс, адарулар оны кийнинде кыйалтазы јоктоҥ эске алындыргылаар».

Бистиҥ кырларда адарулар канай кыштайт
Бистиҥ пасекаларда адаруларын јылу омшаниктерде кыштадып тургандар бар. Мындый тудумныҥ стенелери салкыннаҥ ла сооктордоҥ корыйт. Анайда ок адаруларын јылулаган уйаларда кардыҥ ла јылдыстарлу теҥериниҥ алдында артыргызып тургандар бар. Адаруларды кыштадарга бу эки эп-сӱмениҥ кажызы ла јараар. Јаҥыс мындый немеге ајару эдер керек:
Уйада кургак болор учурлу. Чыкту боло берген соҥында, јуҥтып баштаар ла адарулар тоҥор.
Уйада караҥуй болор учурлу. Бир ле эмеш јарык адаруга учар керек деген сигнал берет. Соокто уйадаҥ чыгара учкан адару чӱрче ле тоҥо берер.
Уйаныҥ јанында араай, тымык болор учурлу. Кандый ла табыштаҥ улам адарулар азыралын артыктай јип баштайт ла ӧйинеҥ озо кӱйбӱрейт.
Температура бир ле кеминде болор учурлу. Кенейте сооп эмезе јылып турганынаҥ улам, адаруларга база стресс болот. Адарулар байа тегерик «клубын» јаҥыдаҥ тӧзӧп баштайт, температураны кӧдӱрет, азыралды кӧптӧдӧҥ јийт. Мынаҥ улам јаска кӱчи ас биле чыгат.
Адаруларды омшаникке орой кӱскиде, сооктор тура берген тушта сугадылар. Уйаларды рядтарла тургузып, кажызыныҥ ла вентиляцияны јеткилдейтен јыртыктарын шиҥдейдилер.
Адаручы кыш туркунына омшаникке ас кирет. Је кирген соҥында, ајарулу кӧрӧт: кандый бир уйада табыш кӧдӱрилген бе деп тыҥдаланат, уйаларга киретен јерде адарулардыҥ чычкагы бар ба, ӧткӱре тынчу ба деп кӧрӧт.
Тышкары артырып јаткан уйаларды јылулайдылар, кезикте ӱзеери щиттер кондырадылар эмезе карла кӧмӧдилер. Карла кӧмӱлген уйадаҥ кей чыгатан јер болор учурлу. Анайда ок ол чыктыбас ла тошло бӱркелбес керек.

Денис: «Мениҥ адаруларым омшаникте кыштайт. Руттыҥ кӧп корпусту системазын тузаланып тургам учун омшаникте кыштатканым, тышкары кыштатканына кӧрӧ, артык болор деп бодойдым. Кыш ӧйинде омшанигимде јаантайын 1-2 градус јылу болот. Оноҥ ол јаантайын кургак турат. Адаруны кыштадарында эҥ учурлу неме — ол вентиляция. Чыкту ла болды ба, керек коомой болор. Оныҥ учун мен кӱскиде омшаникти, уйалардыҥ ӱстине салып турган бӧстӧрди, јастыктарды јазап кургададым. Кыжыла кургак болзын деп».

Сергей: «Мениҥ адаруларым база омшаникте кыштайт. Мынызы, бистиҥ кырлу јеристе, эҥ артык эп-арга деп сананадым — караҥуй, кургак ла тымык. Кышкыда адаруларга учурлу болгоны — олорго бойыныҥ јӱрӱмиле јӱрерге чаптык јетирбейтени».

Кыштап јаткан пасеканыҥ кӱӱзи
Чын адаручы кыш ӧйинде бир эмеш музыкант боло берет. Ол тыҥдаланат. Пасеканыҥ оныла куучындажып турган баштапкы тили — ол табыш.
Араай, токыналу табыштанып турган кӱӱлеш — су-кадык, амыр биле, азырал бар, кей бар, эне адару јеринде.
Кезем, шакпыртту табыш — чочыдулу темдек: тынчу, кей ас, рамкалар ӱлӱш, эмезе чычкандар табылган, айса кандый да табыш эмезе јарык адарулардыҥ амырын бускан.
Бир де табыш јок болзо, кажы ла пасечник коркып баштайт. Бу ӧткӱре токуналу биле болор аргалу эмезе јоголып калган биле. Мындый учуралда уйаны араайынаҥ шиҥдеп кӧрӧр керек.
Уйаны шиҥдеерге, пасечниктер кезикте уйаныҥ стенезине араайынаҥ согорын, стетоскопты ла ченемелин тузаланадылар. Је учурлу болгоны — тыҥ табыштанбас керек.

Денис: «Адаруларла не-не болуп турганы табыжынаҥ ла билдире берер. Јакшы биле токуналу табыштанар. Тыҥ табыштанып турза, адаруларга та не де јарабай турган».

Сергей: «Кышкыда адарулардыҥ табыжы — ол кардиограмма. Араай, токуналу табыштанып турза, олордо ӱзе јакшы дегени. Ол тушта мен бойым да јакшы уйуктайдым. Тыҥ табыштанып баштады ба, менде уйку јок. Кажызыныҥ кӱӱн-санаазы кубулганын јартаарга, барып кӧрӧдим».

Денис: «Јылу кӱс турала, адаруга јуунадар неме јок болгоны — эҥ чочыдулу ӧй. Не дезе, адарулар кышка белетеп алган азыралын јип баштайт. Мыны база билер керек. Кочкор айда адаруларга мӧт эмезе мӧттӱ канди (мӧттиҥ, сахарный пудраныҥ ла сууныҥ кошмогы) берерге јараар».

Сергей: «Кыш ӧйиниҥ эҥ тыҥ ӧштӱзи соок эмес, чык. Сооктоҥ адарулар аргаданып ийет, чыктаҥ дезе јок. Је анайда ок чычкандарды база адарулардыҥ ӧштӱлериниҥ тоозына кийдирер керек. Бу кайракандар адаруныҥ уйаларын бойыныҥ курорты деп сананып тургандый».

Јай ӧйиндеги једикпестер кышкыда иле чыгып келет. Адаручылар олорды кӧрӱп, бойлорына ченемел алат. Јаҥыс ла бичиктердеҥ ӱренер эмес, је анайда ок јаска канча кире уйа адару чыкканын, канчазы корогонын кӧрӱп, олор недеҥ улам корогонын билип алар ла база ондый јастыралар этпеске кичеенер керек.

«Адарулар амырап турза», адаручы нени эдет?
Тууразынаҥ кӧргӧндӧ, кышкыда адаручыда иш јок деп билдирет. Је онойдо јаҥыс бу ишти јакшы билбес улус айдардаҥ башка. Кыш ӧйинде рамкалар белетейт, куру уйалар кандый айалгада болгонын кӧрӱп, олорды келер сезонго јазайт, канча кире мӧт алганын, кандый билелер јакшы иштегенин бастыра бичийт. Мынаҥ ары кандый иштер ӧткӱрерге турганын, ол тоодо јаҥы эне-адарулар аларын, медонос агаштар, јыраалар отургузарын, пасеказын канайда јаанадарын темдектейт. Адаруныҥ ооруларыла канайда тартыжары керегинде литература кычырат, алынган мӧтти садат.
Кыш анайда ок ӧскӧ адаручыларла куучындажатан ӧй. Ондый эрмек-куучындар ӧйинде соҥында јаҥыс эмес билени аргадайтан тӱп-шӱӱлтелер чыгат.

Денис: «Адаручы јыл туркунына иштейт. Јай ӧйинде адаруларла, кыш дезе инвентарьлар белетейтен ӧй».

Сергей: «Кышкыда бис адаруларла јеристи солыжып тургандый. Олор амырайт, бис дезе иштенедис».

Баштапкы јаскы учуш — јӱрексирештиҥ кӱни
Буттыҥ алдында кар кыјырап та турза, је кӱн тыҥыда изидип баштап ийген. Мындый кӱнде пасеканыҥ ээзи адарулар кышты канайда чыкканын јакшы билип ийер. Адарулар уйадаҥ эрчимдӱ чыгара учуп, оны айланып, ичегелерин арутап турза — олорды кыштадар иш чын эдилген. Уйадаҥ тоолу ла адару чыгып, коомой учуп турза, кайда да јастырыш болгон: азырал јетпеген, коомой эне адару, чык, чычкандар, оорулар.
Кандый да болзо, адаручы бойында чокум шӱӱлтеге келет ле ол билени аргадап, тыҥыдары аайынча иштерди бӱдӱрет.

Денис: «Кыштыҥ кийнинеҥ адаруларга кыйалтазы јоктоҥ учуп ийер керек. Баштапкы јаскы учужында олор кыш туркунына толуп калган ичегелерин арутайт. Мен олорго озолондыра јер белетейдим: уйалар туратан јерди арчып, ого кӱл тӧгӧдим. Мындый кӱнде адару учатан јердиҥ јанында кӧлӱк тургуспас, јунган кийим илбес керек. Бастыра саргартып салар».

Сергей: «Баштапкы учуш — ол меге такып табыштырып ийер арга јок ченелте. «Је кӧӧркийлер, учыгар…» деп суранадым».

Нениҥ учун адарулардыҥ салымы јӱк ле адаручыныҥ кереги эмес?
Адаруларды кыштадары айлында адару тудуп тургандардыҥ таҥынаҥ кереги деп билдирер. Је адарулар — ол јаҥыс ла банкадагы мӧт эмес, ол бистиҥ садтарды, јалаҥдарды ӱрен-тоозынла (пыльца) ӱрендеери. Адарулар кыштаҥ канча ла кире јакшы чыкса, аламалар, јӱзӱн-башка јиилектер, маала ажы ончо ло кире јакшы бӱдер, јараш јытту јалаҥдар болор.
Учурлузы — адаруларга ла адаручыларга бойыныҥ ижин бӱдӱрерге чаптык јетирбейтени. Ӧлӧҥ ӧртӧбӧс, химикат-корондор јайбас, кыштап јаткан адарулу уйалардыҥ јанында табыштанбас керек. Адару сӱрекей оогош то болзо, је кижи јерле канайда башкарынып турганын сезип ийет.

Денис: «Бисте эҥ чыҥдый медоностор — ол ачу от (осот), убак, василек ошкош ӧҥдӱ чечектер. Олор кӱн-айдыҥ кандый ла айалгаларына келижет. Буланатка јылу ла чык керек. Каргана дезе соокторды сӱӱбес. Быјыл ол чечектебеген де».

Сергей: «Кырларда коомой мӧт болбой јат. Мӧт јӱк ле ас эмезе ӧткӱре кӧп болот. Ончозы кӱн-айдаҥ ла чечектердеҥ камаанду. Адарулар дезе иштенерге јаантайын белен. Бис ле олордыҥ кийнинеҥ једишпейдис».

Кышкыда пасекада јӱрӱм туруп калган немедий. Је кыштап јаткан адарулардыҥ уйаларыныҥ ичинде кӧскӧ кӧрӱнбес, је јаан учурлу иш ӧдӧт: муҥдар тоолу адарулар бой-бойын јылыдып, азыралын чебер чыгымдайт, эне адарузын корыйт ла бистиҥ бир канча айдаҥ кӧрӧтӧн јайды белетейт.
Пасекалар башка-башка, олорло канайда иштеер эп-сӱмелер база башка. Је кыш бастыразына тӱҥей. Адаручы адаруларын кышка канайда белетегенинеҥ јаҥыс ла оныҥ пасеказы эмес, је анайда ок бистиҥ аймакта јаҥы јай кандый болоры камаанду.

Анастасия УНАГАЕВА