Алтайдын Чолмоны

Классикалык кӱӱ — саҥ башка куулгазынду телекей…

12.03.2026

Тодош сӧӧктӱ Самыр Ойношевтиҥ јайаандык ӱлекериле мен баштапкы катап 2024 јылда танышкам. Каладагы П. В. Кучияктыҥ адыла адалган эл театрда «Азияныҥ ӱни» деп ойын-концерт ӧткӧн эди. Залга јык толо кӧрӧӧчилерди јаҥыланган албаты кӱӱлер олјолоп ийгенин кайкап кӧргӧм. Сценадаҥ Кыдат, Якут, Кабардин-Балкар, Монгол јериниҥ артисттери бойлорыныҥ культураларыла таныштырганы сӱрекей солун болгон. Анчада ла кыдат операныҥ ӱзӱги, монгол кӱӱлик ойноткылардыҥ коо ӱндери узак ӧйгӧ кулагымда шыҥыраган. База бир солун болгоны — Улу-Каан алтайдыҥ база бир јайалтазы, кожоҥчы, кайчы Амыр Акчинниҥ «Алтын кӱс», алтай албатыныҥ сӱӱген «Алтын Кӧл», «Чӧкӧтпӧгӧн Алтай» деп кожоҥдорын монгол, кыдат, алтай тилдерле кожоҥдогонын кӧрӧӧчилер изӱ колчабыжула уткуганы.

Кеендиктиҥ јолында јиит кӱӱчиниҥ талдап алган кӱӱлик ойноткызы — кларнет. Солун ойноткыла јилбиркеп, Самырла элбеде таныжып ийели.

— Јайаандык јолды мен беш јаштуда баштагам деп айдарга јараар. Эјемле кожо В. А. Тозыякованыҥ хореографияла ӱредип турган клазына јӱргем. Калада уулчактардыҥ 1-кы таҥмалу кӱӱлик школдогы Алтай студиязын божотком. Анда ок кларнетке ӱренгем. Студияныҥ кийнинде эки јыл гитарала ойноорго ӱренгем.

Ӧйлӧр јылыжып, лицейге ӱредӱге кирер ӧй келген. Ого кирерге ченелте-экзамендер табыштырарга белетенишке кӧп ӧй керек болгон.

Бир кӱн В. Е. Кончев энеме туштап, «Алтай крайдаҥ кларнеттиҥ ӱредӱчизи иштеп келген, Самырдыҥ «оноҥ ары ӱредӱзин улалтар кӱӱни бар ба?» деп сураган. Онойып, Владимир Егорович меге ле ӧскӧ дӧ уулчактарга ӱредӱни улалтып, кӱӱлик колледжке ӱредӱге кирер арга тӧзӧп, кӱӱлик школдыҥ јаандарыла јӧптӧжип, аҥылу программалу ӱредӱ ачкан. Анда кларнеттеҥ башка сольфеджио ло кӱӱлик литература аайынча ӱзеери ӱредӱ башталган. Кӱӱлик школдо ӱренип турарымда, бисти бу предметле Раиса Васильевна Филимонова ӱреткен. Теориялык ӱредӱде бек тӧзӧлгӧ берген ӱредӱчиме јаантайын быйанду јӱредим. Кеендикте сольфеджио јаан учурлу. Айдарда, ајару да јаан. Владимир Егорович меге кӱӱниҥ телекейине јолды баштаган кижи деп айдарга јараар.

Је кларнет керегинде айдар болзо, бу кӱӱлик ойноткыла ойноп ӱренерге чын ла јакшы ӱредип турган педагогты табарга сӱрекей кӱчке келишкен. Олорго иженбей, јаантайын бедиренип, керектӱзин таап јӱрери эмдиге артканча.

— Кларнетле ойноп ӱренерге, байла, кӱч ле болбой…

— Духовой ойноткыларла ойногондо, эҥ ле јаан камаанын тыныш јетирет. Баштапкы ла алтамдардаҥ ала тынышты чын тургуспаза, оноҥ ары буудактар кӧп боло берер. Керек дезе, су-кадыкка да салтарын јетирер. Меге де оныҥ салтары једишкен ле.

— Кеендиктиҥ телекейине кирерге кандый јолдор ӧдӧргӧ келишти?

— Мен Новосибирск, Санкт-Петербург, Петрозаводск калаларда, арт-учында Москвадагы П. И. Чайковскийдиҥ адыла адалган государстволык консерваторияда ӱренгем. Ӱредӱ, таскамал алар ӧйдӧ ады јарлу кӱӱчилерле танышкам, кӧп тоолу улусла најылашкам. Мен консерваторияны 2021 јылда божотком, је ӧй келишкенде, ары айылдап кирерин ундыбайдым.

Тургуза ӧйдӧ мен Кисловодск калада Тӱндӱк-Кавказтыҥ В. И. Сафоновтыҥ адыла адалган государстволык филармониязындагы симфонический оркестрде иштейдим.

Филармонияныҥ тӱӱкизи јаан ла бай, ол 1895 јылда тудулган. 2025 јылда бойыныҥ 130 јылдыгын темдектеген.

Консерваторияда ӱренип тура, кӱӱниҥ теориязыныҥ кафедразыныҥ доценти М. И. Каратыгинала таныжып, ол кижиде ӱренер ырыс келишкен. Маргарита Ивановна «Телекейдиҥ кӱӱлик культуразы» деген билим-јайаандык тӧс јердиҥ билим башкараачызы. Консерватория јаантайын ончо телекей ичинеҥ кӱӱчилерди кычырып, лекциялар, туштажулар ӧткӱретен. Телекейде јаткан јӱзӱн-башка эл-јонныҥ культуразын, кӱӱлерин тереҥжиде ӱренгенис. Темдектезе, Индияныҥ кӱӱзин биске тӱндӱк Индияныҥ сарод деген ойноткызыла кӱӱчи Атиш Муходпхай интернет ажыра ӱредип туратан.

Албатылардыҥ тӱӱкизиле, культуразыла танышканда, сӱрекей јилбилӱ ле солун. Кажы ла кӱӱде оны чӱмдеген албатыныҥ ич-кӧгӱстик байлыгы, санаа-шӱӱлтези, чӱм-јаҥы кӧргӱзилет. М. И. Каратыгинаныҥ ӱредӱзи меге кӧпти берген. Нениҥ учун дезе кажы ла тергеениҥ эл-јонында бойыныҥ аҥылузы бар: кылык-јаҥыла, эрмек-куучыныла, јӱрӱмге кӧрӱмиле, оноҥ до ӧскӧзиле. Кажы ла культураныҥ ичинде бойыныҥ јебрен темдеги (коды) бар деп бодойдым. Оны сӧслӧ айдып болбос, кезикте ле сезилет. Алтай культурада, мениҥ шӱӱлтемле, азыйгы ӧйдӧҥ келген кӧп темдектер (элементтер) бар. Олорды оноҥ ары орныктырар керек. Эҥ јаан учурлу болгоны — кай чӧрчӧк. Албаты оныҥ учурын оҥдоп, кайды орныктырып турганы оморкодулу. Кӱӱ аайынча айдар болзо, ол тыҥ ла орныкпаган, ӧспӧгӧн. Албатыларда «кӱӱлик индекс» деген оҥдомол бар. Ол аайынча бисте орныгу јабыс кеминде деп айдарга јараар. Мында јаман ла неме јок. Кажы ла албатыда ийделӱ де, јабыс та јаны бар ине.

— Самыр, сен бала тушта кӱӱниҥ телекейине јайылбаган болзоҥ, ӧскӧ кандый профессия талдап алар эдиҥ?

— Байла, скульптор болор эдим. Оогош бала тушта пластилиннеҥ јӱзӱн-башка эдимдер, аҥ-куштар јазаарын сӱӱр болгом. Анайда ок бойымныҥ санаа-шӱӱлтем, кӧрӱмим бу специальностько јакшы келижет.

Школ ӧйинде мен балдардыҥ эмчизи — врач-педиатр болорго амадагам. Лицейде ӱренип тура, биология ла химия предметтерге ајару эткем. Химияныҥ ӱредӱчизиниҥ кылыгына чыдашпай, физика ла математика ууламјыларга кӧчӧргӧ келишкен. Лицейди божодып, бу ууламјыларла ӱч ВУЗ-ка ӱредӱге киргем. Је арт-учында кӱӱниҥ јолын талдап алгам.

Оноҥ бери ас эмес ӧй ӧткӧн. Эмди сананзам, ол ӱредӱчиниҥ «шылтузында» эмчиниҥ јолына кирбегениме сӱӱнедим. Нениҥ учун дезе, врачтыҥ ижи кӱч ле каруулу. Кеендиктиҥ јолы база јеҥил эмес, бойыныҥ уур-кӱчтери база бар ла. Је кемниҥ де су-кадыгы, салымы, јӱрӱми учун каруулу болбой јадыҥ.

Мениҥ кылык-јаҥыма келижип турган база бир профессия — социолог. Чокумдап айтса, албатылардыҥ психологиязын шиҥдеери. Бистиҥ ороондо андый специальностько ӱретпей турган ошкош, је Европада андый ууламјылу специальностьтор барын кӧргӧм. Бир ӧйдӧ оныла јилбиркеп, Англияда ла Америкада ӱредип турган бӧлӱктер бар болгонын билгем.

— Самыр, амадуларыҥла ӱлежип ийзеҥ?

— Эҥ ле jуук ӧйлӧрдӧ — кочкор айдыҥ 7-чи кӱнинде кӧрӧӧчилерге бистиҥ тӧзӧгӧн «Кӱӱле таныштыру» («Прикосновение») деген јайаандык ӱлекер аайынча телекейлик классиканыҥ кӱӱлерине тайанып тургускан «Les Belles Époques — Прекрасные эпохи» деп ойын-концерт сыйлаары. Анайда ок кочкор айдыҥ 8-чи кӱнинде ойын-концерт Шабалин јуртта ӧдӧр, кочкор айдыҥ 9-чы кӱнинде калада фортепианоло, флейтала ачык мастер-класстар ӧткӱрилери темдектелет. Олорды Москвадагы консерваторияныҥ ла МГУ-ныҥ качызы ӧткӱрер, консерваторияны божоткон кижи флейтала ойнозо, тынышты канайда тургузатаны аайынча бойыныҥ методиказын балдарга ла педагогторго кӧргӱзип ӱлежер.

Текши амадулар керегинде айдар болзо, ойын-концерттерде туружары, алтай кӱӱни академический јанынаҥ орныктырып апарары, келер ӱйеге кӱӱлик ле оноҥ до ӧскӧ ӱзеери болушту бичимелдер белетеери. Санаалар, бӱдӱретен иштер кӧп, jе олордыҥ кажызы керектӱзин, кажызын бӱдӱрерге арга ла кӱч jедерин jӱрӱм кӧргӱзер…

— Эрмек-куучын учун алкыш-быйан. Јолыҥ јаантайын ачык, једимдериҥ бийик болзын деп кӱӱнзейдим.

Самырдыҥ јайаандыгыла јилбиркеп тургандар ла ӧскӧ дӧ кӧрӧӧчилер јайалталу јииттиҥ ӱлекерин јӧмӧжип, ойын-концертке келип, солун литавр, ксилофон, гонг, виолончель, скрипка, флейта, кларнет, саксофон, баян деген кӱӱлик ойноткылардыҥ кӱӱлериле таныжыгар, мастер-класстарда туружып, билгирлер алыгар.

Хамида ТАДИНА