Алтайдын Чолмоны

«Ак Чечектиҥ» тӱӱкиге кирген бичиктери

Алтай Республиканыҥ Г. И. Чорос-Гуркинниҥ адыла адалган јондык сыйыныҥ лауреады, јарлу жуналист, публицист, јондык ишчи, политик, бичик чыгараачы ла озочыл кӧрӱмди, ӱредӱни таркадаачы Владимир Кыдыевтиҥ алтай эл-јонына кереестеп, энчилеп артыргыскан байлыгы алтынга бодолду.

Владимир Эмильевичтиҥ 1990 јылда тӧзӧгӧн лӧ јаан јолына чыккан «Ак Чечек» деген бичик чыгарузы телекей кеминде јарлу болгон. Эмди де јарлу болуп артат.

Алтайды ла алтай калыктыҥ тӱӱкизин шиҥдеген бистиҥ де ороонныҥ, гран ары да јаныныҥ шиҥжӱчилери Печатьтыҥ туразында (эмди Најылыктыҥ туразы) В. Э. Кыдыевтиҥ иштеген кыбын кыйа ӧтпӧйтӧн. Нениҥ учун дезе Алтай керегинде ороонныҥ тӧс библиотекаларыныҥ кӧмзӧ-архивтеринде корулаган јарлу иштерди «Ак Чечек» такыптаҥ кепке базып, текши јонго јетирген. Олорды сӱреен јеҥил баала садып алар арга болгон. Бу бичиктердиҥ тоозында:
В. Владимирцовтыҥ «Чингиз-Хан», В. Вербицкийдиҥ «Алтайские инородцы», «Грамматика алтайского языка», «Словарь алтайского и аладагского наречий тюркского языка», В. Радловтыҥ «Образцы народной литературы тюркских племен, живущих в Южной Сибири и Дзунгарской степи», Г. Потанинниҥ «Очерки северо-западной Монголии», «Законодательные акты Российской империи», «Устав об инородцах» М. М. Сперанского и земельная политика Российской империи в Сибири (XVII-XX вв)», Л. Маметтиҥ ле П. Гордиенконыҥ «Ойротиялары», Алтайдыҥ шиҥжӱчилери Шевцовтыҥ ла Токаревтиҥ алтайлар керегинде тӱӱкилик бичиктери, «Ойрот-орус сӧзлик» ле о.ӧ.

Алтай калыктыҥ Россияныҥ эл-тергеезине бойыныҥ кӱӱниле киргениниҥ 270 јылдыгы, Алтай Республиканыҥ тӧзӧлгӧнинеҥ ала 35 јылдыгы Россияныҥ калыктарыныҥ бирлиги деген кычырула ӧдӱп јаткан јылда темдектелип јатканы тӱӱкилик учурлу керектер деп айдарга јараар.

Бӱгӱнги ӧзӱп јаткан јаш ӱйеге, ыраак-јуук талаларда иштеп, ӱренип турган јииттерге, алтай эл-јонныҥ бӱдер чагынаҥ бери јаҥжыккан јаҥжыгуларыла, чӱм-јаҥыла, тӱӱкизиле јилбиркеп, бедиренип, кычырып тургандарга В. Кыдыевтиҥ бойыныҥ ӧйинде белетеп чыгарып салган бичиктери сӱреен керектӱ. Ол бичиктердиҥ кажызын ла алза, јаан суруда, бедиреште. Айса болзо, быјыл элбеде темдектелип јаткан алтай калыктыҥ Россияныҥ эл-тергеезине бойыныҥ кӱӱниле киргениниҥ 270 јылдыгына республикан чӱмдӱ бичик кепке базар «Алтын-Туу» байзыҥ-јурт Владимир Эмильевичтиҥ бойыныҥ ӧйинде чыгарган бичиктериниҥ кезигин де болзо ак-јарыкка чыгарза, сӱрекей јакшы керек болор эди. Бичиктерди Алтай Республиканыҥ алтай тилди корулаар ла ӧскӱрер деген эл-тергеелик программазыла чыгарып ийерге келижер болор бо…

Бодозоор до, А. Данилинниҥ «Бурханизм» ле Л. Шерстованыҥ «Тайна долины Теренг» деген билим иштери баштапкы катап «Ак Чечек» бичик чыгаруда кепке базылган ла олор база кайда да чыкпаганыла канайып оморкобозыс…

Акча-манат једишпес кызык ӧйлӧрдӧ «Ак Чечек» бичик чыгару, темдектезе, Айдыш Яйминниҥ «Мен — алтай эл», Буучай Бурмаловтыҥ «Энчи», Сергей Дыковтыҥ «Линия жизни», Сурайа Сартакованыҥ «Ак Чолушпа алтайым» ла «Эрјине», Карлагаш Ельдепованыҥ «Капчалдыҥ кӱӱлти», Вера Санашкинаныҥ «Алтай аш-курсак», Марина Кебезекованыҥ «Ак чечектӱ тӧрӧлим», Э. Яимовтыҥ «Абыјым тыды» деген бичиктерин кепке базып чыгарган.

База кыскарта да болзо темдектеп ийели. Владимир Кыдыев јурукчылар керегинде тизӱни Г. И. Чорос-Гуркинниҥ Алтай Республика јаҥы ла тӧзӧлип турар ӧйдӧ, 1994 јылда (кӱч јыл болгон), Голландияда кепке баскан ӧҥдӱ альбомыла баштап јат. Кийнинде јылдарда ол Владимир Чукуевтиҥ, Николай Чевалковтыҥ, Владимир Тебековтыҥ јуруктарыныҥ альбомдорын чыгарган.

Учурал келижерде, «Алтай — прародина тюрков», «Г. И. Чорос-Гуркин», «Солнцеголовые божества Каракола», «Лунопоклонники Алтая», «Алтаиада Н. К. Рериха», «Алтай и индейцы Америки» — база таҥынаҥ башка тизӱ бичиктери керегинде айдып ийели. Олордыҥ тоозына В. Кыдыев јада каларда кепке базылган, ол бойы белетеген, је чыкканын кӧрбӧгӧн, колына тутпаган 2024 јылда орус тилле чыккан «Г. И. Чорос-Гуркин: письма, статьи и эссе» деп бичикти кожор керек.

«Ак Чечек» бичик чыгаруныҥ јааны В. Э. Кыдыевтиҥ чыкканынаҥ ала 65 јыл-дыгына учурлалган јаан кӧрӱ Эл музейде ӧткӧн. Оныҥ эземин кереестеп, эзен-амыр иштеп јӱрерде чыгарган бичиктериниҥ каталогы чыккан. Бу да каталогты такып чыгарза, бир де артык болбос. Алтай Респуб-ликага тӱӱкилик учурлу керекле колбой эбире јылына кӧп кӧдӱриҥилер ӧдӧр ине.

Айылчыларды, эл-јонды В. Кыдыевтиҥ артыргызып салган кӧгӱс байлыгыла толо, бийик кеминде таныштырза, кӧргӱссе, тергеениҥ ады-јолы ыраак-јуук талаларда бийик баалаларында сӧс тӧ јок.

Кыска бичимелде В. Кыдыевтиҥ ончо чыгарган бичиктерин тоолоп айдар арга јок. Је ондый да болзо, кӧгӱс кӧрӱми тереҥ, элбек, ыраада, озолодо кӧрӱп, кӧпти эткен јерлежистиҥ ады-јолын, артыргыскан энчи-байлыгын јиит ӱйе билип, баалап јӱрзин.

Ӧткӧн чактыҥ тогузонынчы јылдарында Алтай Республикада озочыл санаа-шӱӱлтениҥ таркадаачы-просветители Владимир Кыдыевтиҥ, калыгыныҥ јаҥдаган јаҥын орныктырып, јаан ишти ӧткӱрген Акай Кинениҥ ле ӧскӧлӧриниҥ де ады-јолдорын јаш улус билип јӱрери керектӱ. Айса болзо, келер ӧйдӧ јиит билимчилер-тӱӱкичилер ол ӧткӧн ӧйди шиҥдеп-шиҥжӱлеп, бойыныҥ сӧзин айдар деп иженели…

Клара Пиянтинова