Алтайдын Чолмоны

Альбомдо — бӱткӱл элдиҥ, ӱйениҥ салымы

16.04.2026

Ӱредӱчилердиҥ билгирин бийиктедер ле такып ӱредӱ берер институтта кандык айдыҥ 9-чы кӱнинде јарлу бичиичи, поэт, прозаик, публицист, кӧчӱреечи, СССР-дыҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы, Россияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи Борис Укачинниҥ чыкканынаҥ ала 90 јылдыгына (18.02.1936 — 25.12.2003) учурлалып чыккан «Мен — кырларда ӧскӧн мӧштиҥ бӱри…» деген альбомныҥ таныштырузы ӧтти.

Альбом Алтай Республиканыҥ «Алтай тилди чеберлеери ле ичкери ӧскӱрери» деген госпрограмма аайынча быјыл кепке базылып чыккан. Тургузаачызы-авторы — Россия Федерацияныҥ нерелӱ јурукчызы Амыр Укачин.

Солун кӧдӱриҥиде Алтай Республиканыҥ ӱредӱ ле билим министерствозыныҥ, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ, Алтаистиканыҥ С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжӱлик институдыныҥ чыгартулу улузы, тергеениҥ школдорыныҥ алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилери эрчимдӱ туруштылар.

АР-дыҥ ӱредӱ ле билим аайынча министриниҥ баштапкы ордынчызы Екатерина Чандыева уткуулду сӧзинде альбомды «кемиле, учурыла алза, јаан иштиҥ турултазы» деп аҥылап темдектеди. «Альбомдо бӱткӱл эл-јонныҥ, ӱйениҥ ӧйи, јӱрген јӱрӱми, берилген салымы. Бойыныҥ оҥдайыла, тӱӱкилик учурлу фотојуруктарыла сӱрекей байлык. Ӧзӱп јаткан ӱйеге олордыҥ баштапкы болушчызы болорында алаҥзу јок. Борис Укачинниҥ «Мен — кырларда ӧскӧн мӧштиҥ бӱри…» деген альбомы чӱмдемелдердиҥ кӧмзӧзинде аҥылу јерде турар» – деп чокумдап айтты.

Алтай Республиканыҥ депутаттарыныҥ адынаҥ Петр Попошев бичиичи Б. Укачинниҥ чыкканынаҥ ала 90 јылдыгына тергее кеминде ӧткӱрилген ле ӧткӱрилип турган тизӱ кӧдӱриҥилердиҥ учуры јанынаҥ элбеде айтты. Тоолу кӱндер кайра ак-јарыкка чыккан альбом јаанга, јашка сӱреен керектӱ, анчада ла алтай тилдиҥ, литератураныҥ ӱредӱчилерине јаан сыйга бодолду иш деп чокумдады. Оныҥ айтканыла, ӧдӱп јаткан кӧдӱриҥи, таныштыру — бичиичиниҥ эземин кереестегени.

Таныштыру ӧйинде филология билимдердиҥ кандидаттары Альбина Киндикова ла Валентина Канарина

Б. У. Укачинниҥ јайаандык ижи алтай литератураныҥ тӱӱкизинде тӧс јерлердиҥ бирӱзинде јолду турат, онойдо ок бу альбом бичиичиниҥ јайаан ижиниҥ база да јаҥы бӱктерин ачат, таныштырат, кӧргӱзет деп аҥылап темдектедилер. Оҥдойдоҥ С. Т. Пекпеевтиҥ адыла адалган орто текшиӱредӱлӱ школдо алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи Лидия Сарлаева альбомныҥ авторы А. Укачинге јаан ла каруулу ишти чыҥдый бӱдӱргени учун алкыш-быйанын айтты. Бу альбом школдо балдар Борис Укачинниҥ јӱрӱмдик, јайаандык ижин ӱрензе, сӱрекей тузалу болорын база чокумдады. Јарлу бичиичи, журналист Таукен Яйтынов Б. У. Укачинниҥ бала-барказына јаан быйанын айтты.

Альбомныҥ тургузаачызы Амыр Укачин кӧдӱриҥиге келген айылчыларга билезиниҥ адынаҥ алкыш-быйанын айдып: «Альбом 2016 јылда Борис Укачинниҥ 80 јылдыгына учурлалып чыккан. Он јылдыҥ туркунына кӧп керектер болгон. Бис оныҥ 90 јылдыгына белетенип, јаҥыдаҥ кӧп материалдарды јууганыс» — деп, альбомды белетеп тургусканы јанынаҥ куучындады.

Амыр Борисовичтиҥ айтканыла, ӱредӱниҥ ле билимниҥ министерствозы јаҥы альбомды 2026 јылдыҥ тематикалык планына кийдирген. Укачиндердиҥ одузыныҥ, тӧрӧӧн-туугандарыныҥ адынаҥ министерствого быйан айдып, Екатерина Чандыевага, альбомды компьютерле јазаган Светлана Лужбинага алтай јаҥла курлар курчап, алкадылар.
Экинчи альбомго кийдирлиген јаҥы бичимелдер (эске алыныштар), тӱӱкилик јетирӱлер, фотојуруктар керегинде автор оноҥ ары айтты:

— Јаҥы бичимелдер:
1) «ОНСШ — Борис Укачинниҥ салымында» (эске алыныштардыҥ кӧп јаны Б. К. Алушкинниҥ);
2) Василий Константинович Плакас керегинде сӧс;
3) Борис Укачинниҥ черӱчил јӱрӱминеҥ (эске алыныштарыла Н. К. Сойенов ӱлешкен);
4) билимчи-фольклорчыныҥ јеҥил эмес јолы (Б. У. Укачинниҥ эжи К. Е. Укачинаныҥ эске алыныштарынаҥ).

Альбомго онойдо ок «Борис Укачинниҥ билези ле алтай кайчылар» керегинде јаҥы бӧлӱк кийдирилген.

«Борис Укачин Оҥдой аймактыҥ Талду деп јуртыныҥ јуугында, Шибилик ӧзӧктӧ, Тожоҥ деп тоҥмок сууныҥ јанында чыккан. Бу јерге бис амадап канча катап барып, ондо от камызып, кыйра буулап, ол јердиҥ ээлерин кӱндӱлеп јӱргенис.

Јӱрӱмниҥ бийик ажуларын ажып, башка-башка учуралдардаҥ улам Борис Укачинниҥ барып јаткан јолы ӱзӱлип те калардаҥ маат јок болгон. Је салым берген јолыла барарга — јарлу литератор болуп ӧзӧргӧ, јӱрӱминиҥ тепкиштериле ӧрӧ чыгарга јаан јӧмӧлтӧ-болужын јетирген улустыҥ ады-јолдорын адап салар кӱӱним бар.

Јӱрӱм сыйлаган кару энези — кыпчак сӧӧктӱ Чапыева Јаҥаш Меҥдешевна ла адазы Сумечеков Укаачы Сумечекович. Бичиичиниҥ адазын репрессияныҥ ӧйинде айдап апаргандар.

Јууныҥ ӧйинде олорды карган таайы Чапыев Меҥдеш ле карган энези Кукасова Јаман кичееген, кӧргӧн. Бу таайлары уулчакты, Клара сыйнызын ла энезин Куладынаҥ Кайырлыкка кӧчӱрип, кату јылдарда корулап, балдарды чыдадарга болушкан.

Анайда ок таайлары Иженер (орус ады Евгений Модестович), Тадай Меҥдешевич ле Кипий Меҥдешевич Чапыевтер. Кипий Меҥдешевич — јурт Советтиҥ председатели, Тадай Меҥдешевич Кайырлык јурттыҥ школыныҥ директоры болуп, уулчакка јакшы темдектерлӱ табель јазап, 1949 јылда областьтыҥ национальный школына кирерге болужын јетирген.

Василий Константинович Плакас — областьта орто ӱредӱлӱ национальный школдыҥ директоры. Орус тилди коомой билген, ӱредӱни таштап, канча катап энезине јанарга умзанган уулчакты јолдо тудуп алала, школго кайра экелген. Василий Константинович Бористи ӱредӱге, јайаандыкка ууландырган, јолын ачкан.

Полина Павловна Кучияк ла Мария Викторовна Бабаева-Опонгошева — алтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчилери. Олор школдо литератураныҥ кружогын ачып, јайалталу кӧп балдарга, ол тоодо Борис Укачинге јайаандыкка јолын ачкан. Бӱгӱнги кӱнде бу кружокторды школдордо ойто ачар керек!

ОНСШ-тыҥ кажы ла ӱредӱчизиниҥ ады-јолын адаарга јараар. Олордыҥ болужы јок кайдаҥ болотон эди…

Темдектеп айткадый кижи — Борис Укачинниҥ таайы Чапыев Иженер Модестович. Ол комсомолдыҥ јолынаҥ ала јууныҥ алдында ӧйдӧ партияныҥ Ойротияда обкомыныҥ ӱчинчи качызы болгон. Горно-Алтайск калада бойыныҥ туразында јаткан. Бу ок турада Борис Укачинович Укачин бойыныҥ салымына — балдардыҥ энези Клавдия Ергековна Текушевага туштаган…

Сӱӱген ле ончо не-немени аайлап, јӧмӧп лӧ тооп јӱрген карузыган ӱй кижи коштой отурган эжине ийде берет. Ого шылтай поэттиҥ јайаан ижи ичкери барган, эҥ бийик учушка чыккан… Сӱӱш ле эптӱ-јӧптӱ јӱргени ол јаан, куулгазын ийде.

Акту кӱӱнистеҥ алкыш-быйанысты энебис Клавдия Ергековнага айдып јӱредис. Бойыныҥ ижи-тожын, су-кадыгын туура эдип, тӧртӧн јылдыҥ туркунына јайаан ижине беринген кижиле јуртаган. Адабыс Борис Укачиновичтиҥ кылыгы тегин эмес болгон. Ачу ашты ичип ийер, калганчы јылдарында тыҥ оорыган, јаантайын јанында кӧрӱп јӱрер кижи керек болгон. Энебис оору эжин јаҥыс ла чеберлеп, кӧрӱп јӱрген эмес, онойдо ок ол уур ӧйлӧрдӧ от-очогын быжу туткан. Энебистиҥ јалакайыныҥ, ойгор кӧгӱстӱ болгоныныҥ шылтузында адабыстыҥ јайаан ижи канатталып, эҥ бийик кемине јетире ӧскӧн.

Салымыныҥ кажы ла тепкижинде Борис Укачин кандый улуска туштабаган деер! Бичиичиге ижинде, јӱрӱминде ичкери ӧзӧргӧ камаанын јетирген улус кӧп болгон. Је кажы ла тепкишке ӧрӧ чыгарга ого јеҥил болбогон. Бу јолдо ого јаҥыс најылары эмес, је анайда ок јолын буудактаарга умзанган, база каралаган ла саткан ӧштӱлер де туштаган…

Борис Укачин нени сананганын, неге карыкканын кӧстӧҥ кӧскӧ лӧ ачык-јарык айдатан. Поэт алтай калыгыныҥ чындык уулы болуп, кӧксиндеги бар-јогын јоныла ӱлежип, кеендикке, јайаандыкка, поэзияга ајару астаган ӧйлӧргӧ јетире кожо болгон.

Канатту Аргымак атанган јолында качан да токтой тӱшпейт, ол сыр маҥда, учушта… Поэттиҥ чӱмдемел јолы ондый ок болгон. Ол калыгыла сӱӱнчиде де, карыкчалда да јаантайын кожо болуп, јӱрӱминиҥ калганчы ӧйине јетире литературалык каламын колынаҥ ычкынбаган. Кижиликти бийик кӱӱндӱ болзын деп, ак-чек јӱрзин деген сурактар кӧдӱрген, анайда ок тӧрӧл ар-бӱткенди ле алтай тилди чеберлеерине ле корулаарына кычырган» — деп, Амыр Борисович айтты.

«Мен – кырларда ӧскӧн мӧштиҥ бӱри…» деп альбомныҥ таныштырузы ӧйинде Борис Укачинниҥ баркалары Баатыр, Байыр (Амыр Борисовичтиҥ уулдары) таадазыныҥ ӱлгерлерин эске кычырдылар. Кӧдӱриҥиниҥ учкары Б. У. Укачинниҥ уулдары Расул Борисович баркаларыла, Амыр Борисович ле Айана Витальевна уулдарыла кожо чыгып, акту кӱӱндеринеҥ быйанду сӧстӧрин айттылар.

П. В. Кучияктыҥ адыла адалган театрдыҥ артисттери Б. Укачинниҥ повести аайынча тургузылган «Ээлӱ туулар» деген ойын-кӧргӱзӱниҥ (режиссеры Эмма Иришева) ӱзӱгин кӧргӱсти. Кӧдӱриҥиниҥ туружаачылары ойынды јилбиркеп кӧрдилер.

Клара Пиянтинова