Алтайдын Чолмоны

Јерлежистий бийик учыгар!

06.05.2026

Кӱӱк айдыҥ 5-чи кӱнинде Чой аймактыҥ Паспаул јуртында Советский Союзтыҥ Геройы Е. Ф. Трофимовтыҥ адыла адалган орто текши ӱредӱлӱ школдо Геройдыҥ партазыныҥ ачылтазы ӧткӧн.

Паспаул јурттыҥ эл-јонына јерлежи Евгений Федорович Трофимов јаан оморкоду болуп јат. Оныҥ да учун Геройдыҥ партазы шак ла ады-јолы јарлу бу јерлежиниҥ, Советский Союзтыҥ Геройы, истребительдиҥ летчигиниҥ адыла адалган.

Геройдыҥ партазы — ол аҥылу столдо Геройдыҥ фотојуругы, оныҥ јӱрӱмде јолы ла једимдери керегинде јетирӱлер бар. Геройдыҥ партазына талдама ӱредӱлӱ, анайда ок јондык иште эрчимдӱ туружаачы ӱренчиктер отурар аргалу.

Кӧдӱриҥилӱ ачылтада турушкан айылчылардаҥ «Чой аймак» муниципал округтыҥ депутаттар Совединиҥ председатели Зураб Колосов школдыҥ ӧмӧлигине, ӱренчиктерге Советский Союзтыҥ Геройы Е. Ф. Трофимовты ундыбай, ады-јолын бийик кӧдӱрип тургандары учун быйанын айткан.

— Кажы ла ӱренчик бу партадаҥ јарлу јерлежи, оныҥ ӧткӧн јаркынду јуучыл јолы керегинде билип алар. Тоолу кӱннеҥ Улу Јеҥӱниҥ 81 јылдыгын темдектеерис. Бистиҥ амадубыс — геройлорысты ундыбай, кереестеп јӱрери.

Бӱгӱн аҥылу јуучыл операция ӧдӧт. Ондо бастыра Кӱнбадыштыҥ ороондоры бисле јуулажат. Је Россия качан да јеҥдиртпеген, эмди де јеҥдиртпес. Јеҥӱ бистиҥ болор — деп, ол темдектеген.

Волонтерлордыҥ «Добротворцы» деп адалган отрядыныҥ башкараачызы Татьяна Селиванова балдарга баштанып, мынайда айткан: «Тӧрӧлин талдабай јат. Кандый Тӧрӧлдӧ чыккан-ӧскӧн, бис оны сӱӱр, оныҥ таскаткан геройлорын тоор учурлу. Оныҥ учун мен слерге јӱрӱмеерде эрчимдӱ ич-кӧрӱм кӱӱнзейдим. Кезик улустыҥ «меге кичӱ тӧрӧлим, јуртым јарабайт» деп айтканын угуп, бойоорго мындый сурак беригер: «а мен јуртыма тузалу нени эткем?».

Школдо Јуучыл мактыҥ залы бар, бӱгӱн Геройдыҥ партазы ачылды. Мынызы сӱреен јакшы. Је анайда ок слер бойыгардыҥ кичӱ тӧрӧлигерди сӱӱр учурлу деп ундыбагар!».
— Кару балдар, кӱндӱлӱ коллегалар! Бӱгӱн бис школыста Геройдыҥ партазын ачадыс. Бу слердиҥ школдыҥ ӧзӱминиҥ ээчий бӱги.

Советский Союзтыҥ Геройыныҥ адыла кажы ла школ адалбай јат. Слерге ондый ырыс келишкен. Бистиҥ аймакта Советский Союзтыҥ Геройыныҥ адыла адалган эки школ бар. Бирӱзи слердийи, экинчизи — Каракӧпши јурттыҥ школы. Ол Советский Союзтыҥ Геройы Семен Владимирович Тартыковтыҥ адыла адалат.
Геройдыҥ партазы — ол јалтанбазыныҥ, айса болзо, ӱйелер колбузыныҥ сӱр-темдеги.

Бӱгӱнги аҥылу јуучыл операцияда бистиҥ јерлештерис база туружат. Олор Тӧрӧлисти корулап, бойыныҥ коркыбазын, јалтанбазын, јана баспазын кӧргӱзет. Бу парта ак-чек болорыныҥ, бис учун јӱрӱмин берген јуучылдарды ундыбай јӱрериниҥ кереези болзын. Школыгар, мындагы јаҥжыгулар ӧзӱм алынзын — деп, «Чой аймак» муниципал тӧзӧлмӧниҥ ӱредӱ аайынча бӧлӱгиниҥ јааны Людмила Федорова айткан.

Бу учурлу керек-јарактыҥ ачылтазында турушкан улустыҥ тоозында «Алтайдыҥ Чолмоны» республикан газеттиҥ ишчилери база болгон. Ӧмӧлӧгистиҥ чыгартулу кижизи Эркелей Делдошпоева ӱренчиктерди, школдыҥ ӧмӧлигин, келген айылчыларды Геройдыҥ партазыныҥ ачылтазыла уткуп, бу керек-јарак Јеҥӱниҥ кӱниниҥ алдында ӧдӱп јатканы ого база да аҥылу учур кожуп турганын темдектеген. Советский Союзтыҥ Геройы Евгений Федорович Трофимов јаҥыс ла Паспаул јурттыҥ ла Чой аймактыҥ эмес, је анайда ок текши Алтай Республиканыҥ оморкодузы болгонын айдып, эл-јоныс јерлежин качан да ундыбазын, чыдап јаткан ӱйе оноҥ тем алзын деп кӱӱнзеген.

Ӱредӱзи јакшы, школдыҥ јӱрӱминде эрчимдӱ туружып турган ӱренчиктер Кира Кузнецова, Анна Калабухова, Николай Курчеганов, Алена Суртаева, Элеонора Енчигешева, Доминика Енчигешева, Виктория Наумова, Елена Кадымаева ла Ксения Осипова Геройдыҥ партазыныҥ јанына туруп, мынаҥ да ары јакшы ӱренерис деп черт бергендер.
Школдыҥ директоры Людмила Чумакаева: «Евгений Федорович озо ло баштап јайалталу кижи болгон. Ол ондый јайаандык, канатталып турар, омок кӧгӱс-кӧрӱмдӱ кижи болбогон болзо, айса болзо, јуу туркунына јалтанбас керектерин этпес те эди. Ол теҥериде ас, нӧкӧрлӧрине чындык нӧкӧр, јакшы ӱредӱчи болгон, талдама ӱлгерлер бичиген. Оныла јаантайын куучындажар кӱӱниҥ келер кижи болгон. Јуучыл училищеде ӱренгендер ого тӱҥейлежерге албаданатан.

Бис слерле кожо база оноҥ тем аладыс. Геройдоҥ тем аларын оогоштоҥ ала баштаар керек. Јакшы ӱренер, тоомјылу керектер эдер, ада-энезиниҥ, нӧкӧрлӧриниҥ, кичӱ тӧрӧлиниҥ, јаан орооныныҥ алдында каруулу болор керек. Эмди ле аҥылу јуучыл операцияда туружып турган јуучылдарыс олордыҥ јалтанбас керектерин улалтар, Тӧрӧлине чындык улус бар деп билип, сезип турзын.
Бис ӧштӱлерди јаантайын јеҥгенис деп Россияныҥ тӱӱкизинеҥ билерис. Эмди де бис јеҥӱни аларыс. Је ого белен болор керек — јакшы ӱренер, ак-чек, кижи кӱӱндӱ болор, Тӧрӧлин сӱӱр.

Бастырагарга бистиҥ Геройыстаҥ тем алып, «канатталзын» деп кӱӱнзейдим. «Канаттарыгар» тыҥып, кандый да иште иштезегер, јерлежис чилеп, бийикте учыгар. Ол тушта орооныс кӱчтӱ, јараш ла талдама болор!» — деп айтты.

Евгений Федорович Трофимов 1920 јылдыҥ тулаан айыныҥ 14-чи кӱнинде Паспаул јуртта чыккан. Удабай ада-энези Краснодарский крайдӧӧн кӧчкӧн. 1937 јылда ол школды једимдӱ ӱренип божоткон. Школ ӧйинде спортло тазыктырынган, кӧп маргаандарда туружатан.

Школдыҥ кийнинеҥ Москвада тӱӱки-кӧмзӧлик институтта ӱренген, аэроклубка јӱрген. 1940 јылда финдерле ӧткӧн јуу-согушта турушкан. Оноҥ јанала, летчиктердиҥ Борисоглебсктеги авиационный школына ӱредӱге кирген.

Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу башталарда, фронтко аткарзын деп рапорт бичиген. Је јӱк ле 1942 јылдыҥ чаган айында јууга аткарылган.

Ол аҥылу ууламјылу гвардейский истребительный авиационный полкто јуулашкан. Кейде ӧткӧн кӧп тоолу јуу-согуштарда туружып, ӧштӱниҥ канча кире самоледын јоголткон.
1943 јылда ӧштӱ Курсктӧӧн уур бомбардировщиктерин аткарып баштаган. Ондо кызу тартыжулар ӧткӧн. Евгений Федорович олордыҥ туружаачызы болгон. Ӧштӱниҥ бомбардировщиктерин јоголтконы учун баштапкы кайралыла — Кызыл Мааныныҥ ордениле кайралдаткан. Тыҥ удабай, Киев ле Сарна учун јуу-согуштарда ӧштӱниҥ самолетторын јоголтконы учун экинчи орден алган.
СССР-дыҥ Ӱстиги Совединиҥ президиумыныҥ 1944 јылдыҥ куран айыныҥ 22-чи кӱнинде јӧптӧгӧн јарлыгыла Е. Ф. Трофимовко Советский Союзтыҥ Геройыныҥ ады адалган.

Јууныҥ кийнинде ол Жуковскийдиҥ адыла адалган Јуучыл-Воздушный академияны ӱренип божоткон. Авиацияныҥ генерал-майоры Е. Ф. Трофимов СССР-дыҥ јуучыл ийде-кӱчтеринде службазын улалтып, јиит летчиктерле јаан ченемелиле ӱлешкен. Армавирдиҥ училищезиниҥ јааны болгон.
Ол Ленинниҥ ордениле, Кызыл Мааныныҥ ӱч ордениле, Ада-Тӧрӧл учун јууныҥ баштапкы степеньдӱ ордениле, Кызыл Чолмонныҥ ордениле кайралдаткан.
Оныҥ адыла Паспаулдыҥ орто текши ӱредӱлӱ школы, јурттыҥ оромдорыныҥ бирӱзи адалат. Школдо Е. Ф. Трофимовтыҥ адыла адалган музей иштейт. Армавирде 5-чи таҥмалу ГПТУ јарлу јерлежистиҥ адыла база адалат.

Кырчын ЯШЕВ
Евгений БУТУШЕВТИҤ фотојуруктары