Алтайдын Чолмоны

Билим иштеринде – алтай аш-курсак

08.05.2026

Јуртээлемдик билимдердиҥ кандидады, Горно-Алтайсктагы эл университеттиҥ аграр технологиялар ла мал-аш эмдеер кафедразыныҥ доценти Айана СУМАЧАКОВАЛА база такып таныштырадыс.

– Айана Николаевна, бойыгар керегинде таныш улуска эзедип, јаҥы кычыраачыларыс-ка куучындап берзегер?

– Мен Кан-Оозы аймактыҥ Јабаган јуртында кара майман сӧӧктӱ Николай Сепсенович ле кыпчак сӧӧктӱ Тамара Альчиевна Барсуковтордыҥ билезинде чыккам. Беш јашту тужымда бистиҥ биле Кулады јаар кӧчкӧн. Онызы мениҥ эмдиги јӱрӱмимде јаан камаанын јетирген. Нениҥ учун дезе, Jабагандагы балдардыҥ садында орус балдарла кожо јӱрӱп, алтай тилимди билбес болгом. Оноҥ Куладыныҥ алтай балдарыла ойноп, кыска öйгö су-алтай алтай тилле куучындап баштагам. Экинчи-ӱчинчи класстаҥ ала Караколдыҥ орто ӱредӱлик школында ӱренгем, оноҥ калага келип, областьтыҥ национальный школында 10-чы классты ӱренип божотком.

Адамныҥ ада-энези – Кымыс Тодошевна ла Сепсен Майманович. Олорды бис байлап Энебей энем ле Акый адам деп адап турганыс. Олор Теректӱ деп турлуда јаткан, койчы-малчы улус болгон. Акый адамныҥ бир колы тӱзедилбес болгон учун оны 1944 јылда фронттоҥ јандырып ийген. Алтайга јанып келеле, ол мумиёло, ӧлӧҥ эмдерле эмденип, колын эмеш оҥдолтып алган.

Мен кажы ла каникулда турлуга барып, Энебей энемле, Акый адамла кожо курут, быштак, чеген, аарчы эдип туратам. Энебей энем талканды ӧрӧмӧлӧ кожо булгап тудала, биске туттуртып беретен.

Энем де јажы јаанаганча ла айлында аарчы-курутты эдетен болгон. Ол сӱрекей ак-чек кижи, бисти де ару-чек болзын деп ӱредип салган.

Энемниҥ адазы Альчи Теертпекович Чурупов Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы, Праганы јайымдаган. Карган энем тööлöс сööкту Клавдия Аилдашевна сӱрекей амтамду курсак азатан, колы элбек кижи болгон.

Эјем Чейнеш Николаевна Барсукованыҥ (Мамашева) ады-јолы элбеде јарлу јурукчы, Россия Федерацияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, Россия Федерацияныҥ Јурукчылар биригӱзиниҥ турчызы, карындажым Самыр база сӱрекей јайалталу кижи. Ол оогош тужында пластилиннеҥ кандый ла эдимдер тудатан, скульптуралар эдетен, јуранатан болгон.
Эш-нӧкӧрим Алексейдиҥ энези кӱзен сӧӧктӱ Матрена Семеновна, адазы Ангелей Макеевич деген улус – Курмач-Байгол јурттаҥ. Бис бир кысту. Айсулу биске эрке-торко барка сыйлаган, эмди бис ырысту карган ада ла карган эне.

– Школды божодып тура, слерде технолог, билимчи болор деген амаду болгон бо?

– Јок, ондый санаа ол тушта болбогон до деп айдарга jараар. Кожо ӱренген балдар оноҥ ары ӱредӱзин, профессиязын чокум талдап алган болзо, мен бойымды учына јетире оҥдобогон болгом. Нöкöрлöрим ӱредӱге кирерге Барнаул барып јадарда, кожо ло бардым. Онойып, Барнаулдагы jуртээлемдик институтты «аш-курсактыҥ технологы» деген специальностьло ӱренип божотком.

Оныҥ 5-чи курсында меге «Переработка продуктов растениеводства» деген дисциплина сӱрекей тыҥ јараган. Оны јилбиркеп, Лисовенконыҥ институдыныҥ библиотеказына барып, керектӱ литератураныҥ кӧп сабазын кычыргам. Бу ла темала курсовой иш бичигем. Дипломный ижим «Переработка облепихи» деген темага учурлалган болгон. Оны «5» темдекке табыштыргам. Билим башкараачым «Слердеҥ сӱрекей јакшы билим ишчи болор» деп айткан. Бу сӧстӧргӧ ол тушта јаан ајару этпегем. Јӱк канча јылдыҥ бажынаҥ диссертация бичип тура, ол сӧстӧр санаама кирип, ӱредӱчимниҥ айтканын оҥдогом. Дипломды колго алала, институттаҥ чыгып келеле, «Быйан болзын, сеге институт, је база качан да сениҥ эжигиҥди ачпазым» деп айткам.

Горно-Алтайскка јанып келеле, ГАГУ-да преподаватель болуп иштеп баштагам. Баштап тарый студенттердиҥ алдында туруп, лекциялар кычырарынаҥ коркып туратам. Је Ольга Анатольевна Ельченинова деген преподаватель меге ончо немени јартап, јӧмӧгӧн. Кӱскеери декан болгон Александр Прокопьевич Киселев университетке билим ишчилер керек, аспирантурага киригер деген. Мынайда таныш эжиктерди ойто ачарга келишкен – Барнаулдагы jуртээлемдик институттыҥ аспирантуразына киргем.

Диссертацияны бичип, 2002 јылда билимдердиҥ кандидады деп адаттым. 2004 јылда «Переработка продукции сельского хозяйства» деген темала доценттиҥ адын корыгам. Ӱренип тура, технолог-переработчиктиҥ ижине jилбӱӱм јаандаган. Анчада ла алтай албатыныҥ аш-курсагына. Бу ууламјыда бойымныҥ билгирлеримди бийиктедер деген амадума тӧзӧлгӧлӧнип, Кузбасстагы јуртээлемдик академияда «технолог переработки сельскохозяйственной продукции» деген специальность алгам.

Мениҥ билимге сӱӱжим, јилбӱӱм адамнаҥ башталган деп бодойдым. Бис оогош тужыста айылда микроскоп, предметный дейтен шилдер болгон. Оны адам Омск калада ветеринарга ӱренип турала экелген. Ол кӧп лӧ сабазында микроскопло бойы иштенетен, оноҥ меге кӧргӱзетен. Микроскоптоҥ башка, курттар салып койгон банкалар тургулайтан. Кӧрӧр болзо, койлордыҥ бажындагы ценурос курттарын чыгарала, спирттӱ банкаларга салып, ширтеер болгон эмтир. Оноҥ мал-ашка прививка салар, олордоҥ анализке кан алар, оок малды креалиндеер тужында јаантайын адамла кожо ло јӱретем.

– Айана Николаевна, слердиҥ ӧткӱрип турган јаан ижигер – ол калыгыстыҥ јылыйып јаткан аш-курсактарын белетеериниҥ технологияларын орныктырып, эл-јонныҥ јӱрӱмине кийдирери болуп јат. Ол керегинде куучындап берзегер?

– Мен бала тужымнаҥ ала алтай албатыныҥ аш-курсагыла jилбиркеп баштагам. Тööлöс энем (Клавдия Аилдашевна) алтай аш-курсак керегинде сӱрекей jараш куучындайтан. Jастыҥ бажында айылдап келгенде, карган энем арткан-калган jуунаҥ, öкпö-буурдаҥ jакшынак курсак азып ийер. «Кажы ла курсакты эптеп, сӱреен амтанду эдип кайнадарга jараар» деп айдар.

Бистиҥ аш-курсагыс калыгыстыҥ байлыгы болуп jат. Канча чактардыҥ туркунына бистиҥ јаандарыс ӱйедеҥ ӱйеге чеберлеп экелген. Эмди бисте оны ундып, jоголтып салар учурыс та jок. Озогыдаҥ бери чöйилип келген учукты ӱзӱлбезин деп биске чырмайар керек.

Мен алтай калыктыҥ курсак-тамагын шиҥдеп, студенттериме jартайдым. Олорло кожо айрак-чегенге, талканныҥ башка-башка бӱдӱмдерине учурлалган билим иштер ӧткӱредис. Алтай албатыныҥ курсагы jӱк ле ажанары керегинде эмес, мында ойгор кöрӱм-шӱӱлте салылган ине.

Бу јаан темага учурлалган шиҥжӱ иштеримле ончо jер-телекейди таныштырар амадуум база бар. Оныҥ учун башка-башка конференцияларда, семинарларда туружадым. Темдектезе, онлайн эп-аргала Москвада билимчилердиҥ конференциязында jетирӱ эткем, Москвада МГУ-да öткöн албатылар ортодо симпозиумга барып турушкам. Билимчилердиҥ бу jуунында эмдиги öйдö jаҥжыккан культуралардыҥ айалгазы керегинде куучын öдӱп, чокумдап айтса, «Телекейде калыктардыҥ аш-курсагыныҥ тӱӱкизи ле оныла колбулу jаҥжыгулары» деген тема элбеде кöрӱлген. Мында алтай албатыныҥ аш-курсагын кöгӱс учуры jанынаҥ база jартагам: «Тойгон ток, толу куруй, ток санаа» дегени эт-каны ажанып тойгоныла коштой, кижи санаазына токунал алынып, öрö турган Кудайына алкыжын айтканын керелейт» деп.

Билим иштеримде мен јажы јаанап калган ӧрӧкӧндӧрдӧҥ угуп алганыма тӧзӧлгӧлӧнӧдим. Тергеебистиҥ јурттарыла јоруктап, јаан јаштуларла туштажып, олордоҥ алтай аш-курсак, оны кайда, канайда белетегени, нениҥ учун мынайда адалганы керегинде ле оноҥ до ӧскӧ јетирӱлер јууп алгам. Олорго качан да болзо быйанду јӱредим.

– Эмдиги ӧйдӧ фастфуд курсактыҥ элбегени балдардыҥ су-кадыгына кандый јаан салтарын јетирет дезеер…

– Кажы ла албатыда бойыныҥ jаткан jеринеҥ, jадын-jӱрӱминеҥ камаанду аш-курсагы бар. Албатылык курсагы анчада ла öзӱп jаткан балдарга jакшы тузазын jетирет. Эмдиги öйдö, анчада ла jиит ада-энелер, балдарына кöп кошмокторлу курсак берип, су-кадыгын ӱреп салат. Ондый не-неме ажанып ӱренген бала алтай аш-курсакты jиир кӱӱни келбес.

Алтай тамзыктарына бурылып, чын ажанышка кöчöри канча да jаштуда орой эмес.

– Сӱрекей солун куучын-эрмек учун јаан быйан, Айана Николаевна. Билим јолыгар там ичкерлеп, элбеп барзын.

Газедистиҥ мынаҥ ары чыгар номерлеринде кычыраачыларысты алтай калыгыстыҥ ундылып калган, ундылып бараткан аш-курсагыла таныштырарыс.

Билгири тереҥ, кӧрӱм-шӱӱлтези элбек Айана Николаевнала јаҥыс ла билим, алтай аш-курсак керeгинде эмес, је калганчы ӧйлӧрдӧ кажыбысты ӧйкӧдип турган тӧрӧл тилдиҥ сурактары керегинде куучындады. Калыгыстыҥ jаҥдаган jаҥын, алтай тилистиҥ учурын тереҥ сананып, бойыныҥ ижин албатызына тузалу болзын, алтай кaлыгыс бажын бийик тудуп jӱрзин деп акту jӱрегинеҥ амадайт.
«Эмдиги балдарды тӧрӧл тилине ӱредетени биледеҥ камаанду. Ада-энези айылда алтайлап куучындажып турза, бала jаҥыс та тöрöл тилин билер эмес, ич-кöрӱми алтай кижи болуп öзӧр. Кижи бойыныҥ тӧрӧл тилин билбес болзо, öскö дö тилдердиҥ байлыгын jетире оҥдоп болбос. Алтай тилине ӱретпеген балдар кöпти jылыйтат. Мындый болуп калганда, эҥ ле озо ада-энезиниҥ бурузы деп сананaдым.
Биледе бой-бойыла тöрöл тилиле куучындажып турары кӱч ле эмес. Мыны jетире оҥдобой, тилин ӱретпей салганда, бала алтай да эмес, орус та эмес болуп артып калардаҥ маат jок. Ӱредип турган студенттериме база jаантайын мынайда jартайдым.
Оноҥ ижим аайынча jоруктап, башка-башка укту кӧп билимчилерге jолугадым. Антропологияныҥ ла этнографияныҥ университединиҥ ишчилериле куучындыжарымда, кижи бойыныҥ тилиле куучындаганы сӱрекей jаан учурлу деп jартагылады. Баланыҥ толо öзӱм алынатаны бойыныҥ тилиле куучындагынаҥ камаанду эмтир. Тил ажыра кижи албатызыныҥ кöгӱс-кöрӱмин алынар, jебреннеҥ бери тайанып jӱрген чӱм-jаҥдары оныҥ jӱрегине шиҥип калар…» — деп, Айана Николаевна Сумачакова куучындады.

Виктория БАДАКИНА куучындашкан