Алтайдын Чолмоны

Јаан јаштуларыстыҥ айлыгы башталды

01.10.2026

Бастыра телекей ичинде кажы ла јыл ӱлӱрген айда јаан јаштулардыҥ айлыгын ӧткӱрери јакшынак јаҥжыгу болуп калган.

Бу кӱндерде јаан јашту улуска олорды эл-јон, јондык ундыбай јӱргенин, олордыҥ јадын-јӱрӱминиҥ сурактарына ајару эдип, бу улус курч сурактарыла јаҥыскан артпай турганын эзедер арга берет. Байрамныҥ база бир учуры тоомјылу карганактардыҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедерге база нени эдер аргалузын такып шиҥдеп кӧрӧриле колбулу.

Ӧткӧн сыгын айдыҥ 26-чы кӱнинде Кан-Оозы аймакта, Ойбок ӧзӧктӧ «Кӱзелеҥдӱ кӱс Алтай» деп байрамда эрӱ чырайларлу, седеҥ базытту, кӧстӧринде бу ла кӱски јаркынду кӱн ошкош јылу кӱлӱмјилӱ эки эјебиске туштадым. Олорло таныжып куучындаштыс. Мария Чуровна Куртова ла Нина Селиверстовна Ересеева деп эјебистер байрам кӧрӱп келгендер.

Ара сӧӧктӱ Мария Чуровна Куртова Кан ичинде Кайсын деп јуртта Агиндердиҥ билезинде чыккан, энези эрте јада калганынаҥ улам 15 јаштаҥ ала ӧскӱс чыдаган. Ӧскӱс кижиниҥ јӱрӱми кандый болор? Кӱч те ӧйлӧр болгон эмей, је канайдар, кырмактанып ӧрӧ ӧзӱп, кижи болорго, ӱредӱ алып, алтай калыгына тузазын јетирген ӧрӧкӧн.

Бӱгӱнги кӱнде эјебис 80 јашты ажып калды, ӱч уулдыҥ энези, 7 барканыҥ ла 3 баркачактыҥ јааназы, кожо отурган эш-нӧкӧри Владимир Иванович Куртов тодоштордыҥ јаан јуртынаҥ. Мария Чуровна бастыра јӱрӱмине Кӧзӱл јурттыҥ библиотеказында иштеген, эмди амыралтада. Эјебис амыраарын билбес кижи, ол кӧктӧнӧрин сӱӱйт, оныҥ кӧктӧгӧн тӱлкӱ бычкак бӧрӱктери Кан ичинде јарлу. Онойдо ок ол 2024 јылдыҥ Эл-Ойынында билезиле бойы кӧктӧгӧн кеп-кийимдериле кӧрӱге туружып, быйанду самара алган. Эјебис балдарына, баркаларына амадап, бӧрӱктер кӧктӧп берген. Мария Чуровнаныҥ јеҥил базыдыныҥ јажыды неде дезе, ол јиит тужында спортчы болгон, јаантайын тазыктырынып јӱрген, спорттыҥ јеҥил атлетика бӱдӱмин сӱӱген.

Иркит сӧӧктӱ Нина Селиверстовна Ересееваныҥ адазы јанынаҥ угы бу ла Ойбок ичинде мал-аш азыраган улус болгон. Бӱгӱнги кӱнде байрам ӧдӱп јаткан Ойбок ӧзӧк алдында јаан јалаҥдарлу, мал-аш тударга јарамыкту јер болгоны, мында кӧп улустар јатканы керегинде адазыныҥ куучынын ол эске алынды. Нина эјебис Кудирмеков Сӧлӧй деп кижиниҥ билезинде чыккан-ӧскӧн. Ӱредӱ божогон соҥында Кан-Оозы аймагына јанып библиотекарьдыҥ ижин эрчимдӱ апарган. «Библиотеканыҥ ижи культураныҥ ижиле алдынаҥ бери јуук колбуда, оныҥ учун бис башка-башка кӧрӱлерге, маргаандарга јаантайын туружып туратаныс. Ол тужында Кан-Оозыныҥ культура бӧлӱгин Александра Кудашевна Аракчина башкарып, јилбӱлӱ байрамдар ӧткӱрип бисти туруштыратан. Эмди дезе бис байрамныҥ туружаачылары эмес, јӱк ле кӧрӧӧчилери болуп калдыс» — деп, Нина эјебис кокырлады.

Нина Селиверстовна косколоҥду 90-чы јылдарда библиотеканыҥ ижинеҥ садуга кӧчкӧн. Ол 25 јылдаҥ ажыра ӧдӱктиҥ магазинин башкарып садышкан. «Слердеҥ ӧдӱк садып алган болгом» деп, улус эмдиге ле мени танып турар деп эјебис каткырат. Нина Селиверстовна бӱткӱл аймакты ӧдӱкле јеткилдеген деп айдарга јараар. 65 јажына учурлай бу јакшынак ижи учун Алтай Республиканыҥ экономикалык ӧзӱминиҥ министерствозы быйанду бичик берген. Бӱгӱнги кӱнде эјебис амыралтада, 3 кыстыҥ, 9 барканыҥ сӱӱген энези, јааназы.

Эки ӱӱре туй ла 50 јылдаҥ ажыра најылажып јӱрет. Олор Барнаулда библиотекарьдыҥ ӱредӱзинде јаҥыс группада ӱренгендер. 1972-1973 јылдарда ӱредӱзин тӱгезип, тӧрӧл Кан-Оозы аймагына јанып, библиотеканыҥ ижин эрчимдӱ апарып, јаш ӱйеге, бала-баркага бичик-билик билерге кӧпти бергендер.
«Барнаулда бистиҥ 28-чи партсъездтиҥ адыла адалган колхозтоҥ тӧрт алтай биле ӱренгенис, ол ӧйдӧ колхозтоҥ бӱткӱл билелерди ӱредӱге ийер болгон. Бис бой-бойыска болужып, айылдажып јӱргенис. Јаҥыс тура јалдап јатканыс, кийнинде ол јаткан тураныҥ ээлериле најылажып, јаанаганча ла айылдажып јӱретенис. Јиит тужыста Барнаул биске јаан городтый, керек дезе башка ороондый билдирген. Бир јол поездтӱ барарыс, кезикте кӧлӱктӱ де, оноҥ башка «кукурузник» деп самолетту да ого једип туратаныс. Кан-Оозынаҥ Ан-2 деп самолет Барнаулга рейстер эдип туратан, «учса учар, учпаза учпас» самолет болгон деп экӱ каткырыжат.

«Мындый узак ӧйгӧ нӧкӧрлӧжип јӱрерге, бек најылыктыҥ јажыды неде?» — деп, сонуркадым. «Јажыт јок, јаантайын бой-бойыска болужып, јакшыда-јаманда туружып, ак-чек сананып, акту кӱӱнисле јӱргенис бу» — деп, Нина Селиверстовна каруу берди.

Куучыныстыҥ учында олор јаш ӱйеге кӱӱнземелдерин айдышты.

— Јаш ӱйе элдеҥ озо угы-тӧзин, алтай тилисти ундыбай, Алтай јеристи баалап јӱрзин деп јакып турум. Бӱгӱнги јӱрӱм чек башка, јашӧскӱрим кайдаҥ ла бери јоруктап, солун ӱредӱлер алат. Алтай кеп-кийимдер кийет. Кӧрӧргӧ эптӱ, оморкодулу. Бистиҥ ӧйдӧ оной кийинер, бойын кееркедер аргалар ас болгон. Айдарда, мындый ла ок байрамдар ӧткӱрип, јараш кептерин кийип, алтай культуразын билип, ичкери апарып турзын. Ӧскӱс кижини ӧскӱс ӧскӧн кижи оҥдоор, ада-энелӱ чыдаган кижиге оны билерге кӱч, оныҥ учун, анчада ла кыс улус су-кадыгар кичееп јӱрӱгер, балдарга эне сӱрекей керектӱ, биледе энениҥ кӱчинеҥ кӧбизи камаанду — деп, Мария Чуровна айтты.

— Келер ӧйдиҥ ӱйезине санаа-укаалу, јашты јаш, јаанды јаан деп тооп јӱрерин ундыбазын, онойдо ок јашӧскӱрим телефон тудунала, кӧп ӧйин ӧткӱрбезин, кыймыктанып, иштенип, эди-канын тазыктырынып, су-кадыгын чеберлезин деп айдайын. Јуу-чак ла токтойтон болзо, бала-барка јанып, Алтайыс амыр ла турган болзо, оноҥ артык не де керек јок — деп, Нина Селиверстовна кӱӱнзеди.

Кару эјебистерге су-кадык кӱӱнзейдим. Айландыра турган тайгаларыс ыжыктап слерди корулазын, албатыныҥ алкыжы јетсин. Шыраҥкай, тӧп бӱдӱмдӱ, иштеҥкей, чыдамкай улуска, буурзак энелерге јебрен Алтайыс чыдал берзин. Тӧрӧгӧн-туугандардыҥ, бала-баркагардыҥ, јеендерердиҥ једимдерине сӱӱнип јӱрӱгер!

Эркелей ДЕЛДОШПОЕВА куучындашкан