Алтайдын Чолмоны

Алтайдыҥ кӱр-кӧгӱс кемјӱзиниҥ тӧзӧлгӧзи — Г.И. Чорос-Гуркин

14.01.2022

Чаган айдыҥ 12-чи кӱнинде улу јерлежис, атту-чуулу јурукчы, политик ле јондык ишчи Григорий Иванович Чорос-Гуркинниҥ чыкканынаҥ ала 152-чи јыл кирди. Бу кӱндеги кереестик керек-јарактар јаҥжыкканы аайынча оныҥ кереезине чечектер саларынаҥ ла кӧдӱриҥилӱ митингтеҥ башталган.

Тал-тӱште Чорос-Гуркинниҥ кереезиниҥ јанында кӧп эл-јон јуулды. Кажы ла кижиниҥ колында кып-кызыл гвоздикалар. Нениҥ учун дезе кӧп калыктарда бу чечектер тӧгӱлген канныҥ темдеги…
«1870 јылда Улалу јуртта чыккан уулдыҥ кӧксине Тӧрӧлин телекейде јуруктар ажыра кӧргӱзер ийделӱ јайалта салылган. Јайалталу јурукчы јаҥыс ла јуруктарыла эмес, је анайда ок јаркынду јолдыктарыла да кӧгӱс-кӧрӱм санаазын чыгара айткан…». Туштажуны ӧткӱреечи мынайда айткан кийнинде уткуулду сӧс Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ председателиниҥ молјуларын бӱдӱреечи Виталий Махаловко берилди. Ол тергеебистиҥ башчызы Олег Хорохординниҥ адынаҥ јуулгандарды алтай калыктыҥ улу уулыныҥ чыккан кӱниле уткуды:
— Былтыр республика бойыныҥ 30 јылдыгын темдектеген. Быјыл дезе ондый ок јаан учурлу толо јылдык — Ойрот автоном область тӧзӧлгӧнинеҥ ала 100 јылдык темдектелер. 1922 јылда јӧптӧлгӧни кӧп јанында Григорий Иванович Чорос-Гуркинниҥ ижиниҥ шылтузында бӱткен. Бойыныҥ куучындарында ол Туулу Алтайга автономия керек, алтай албаты текши калыктар ортодо теҥ-тай јайым болор керек деп јаантайын айдар болгон.
Алтай Республиканыҥ тӱӱкизинде учурлу јаан эбирилчиктерди темдектеп, бис оныҥ тӧзӧлгӧзи салынарында эҥ јаан камаанын јетирген улу Гуркинниҥ адын јаантайын кереестеп, ого быйанду јӱрерис. Олег Леонидович Хорохординниҥ айтканыла, «Чорос-Гуркинге эҥ ле јаан кереес — ол Алтай Республика. Алтай ла Гуркин ӱргӱлјиге колбулу». Оныҥ учун бӱгӱн мен Гуркин сӱӱген бу јерде јадып турган ончо эл-јонго једимдерлӱ иш ле арга-чакту јадын-јӱрӱм, Алтайды корулап, улу јерлежиниҥ адына, эземине турзын деп кӱӱнзейдим!

Ээчиде сӧс Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ председатели Артур Кохоевке берилди:
— Григорий Ивановичтиҥ элдеҥ озо баштапкы санаазы — Алтайын корыыры, албатызын кичеери, оныҥ келер ӧйин сананганы. Оныҥ учун бӱгӱнги ӱйе, келер ӱйе оныҥ керегин эске алынып, сананып, оноҥ ары улалтып, бӱдӱрер учурлу.
Ол бистиҥ эмдиги государственностьтыҥ, автономияныҥ тӧзӧӧчизи, баштапкы профессионал јурукчыбыс.
Григорий Иванович Туулу Алтай јайым, бӱгӱн бисте республика болзын деп, бар-јок кӱчин салган, бойынаҥ камаанду ончозын бӱдӱрген. Оныҥ учун бис оны качан да ундыбай, эзедип јӱрер учурлу.
100 јыл кайра Ойрот автоном область тӧзӧлгӧн. 1922 јылда Туулу Алтай баштапкы катап таҥынаҥ башкарту-јерлӱ болгон — РСФСР-да Ойрот автоном область. Область тӧзӧлгӧни Туулу Алтайда јаткан калыктардыҥ экономикалык, культуралык чук ӧзӱмине јарамыкту болгон. Бу тӱӱкилик јаан учурлу керек 1991 јылда Горно-Алтайский автоном область Россия Федерацияда толо тап-эриктӱ субъект, Алтай Республика, болуп чыгарына бек тӧзӧлгӧ салган.
Государственный Думаныҥ депутады Владимир Шаманов бойыныҥ уткуулду сӧзинде «Григорий Иванович атту-чуулу орус јурукчы Иван Иванович Шишкинниҥ сӱӱген ӱренчиги болгон. Ол јаҥыс ла јурукчы эмес, је анайда ок кичӱ Тӧрӧлиниҥ чындык уулы, ого кӧпти эткен кижи болуп јат» деп айтты. Онойдо ок:
— Алтай Республиканыҥ Государственный Думада чыгартулу кижизи болуп тура, Госдуманыҥ депутаттарыныҥ ла Федерация Совединиҥ турчыларыныҥ ончо аргалары Алтай Республиканыҥ ичкери ӧзӱмине тузаланылып јат деп айдадым. Эм тургуза болуп турган солынталарды ончобыс кӧрӱп јадыс. Бу ла јуукта бис горсоветте каланыҥ курч сурактарын, келер ӧйин шӱӱштибис. Удабас ла Горно-Алтайсктыҥ келер ӧйгӧ бюджединиҥ ӱлекери белетелер. Федерал кеминде курч сурактардаҥ — ол кала кечире кӧлӱктердиҥ јӱрӱжин астадарга тууразында јол тудары. Оноҥ кӧп ӧскӧ дӧ сурактар бар. Је олорды ончозын аайлаштырарында јӱк ле бойыныҥ кичӱ Тӧрӧлиниҥ сурактарыла јилбиркеп, санааркап, сананып турган улус текши эл-јонго тем-јозок болор, Тӧрӧлин ичкери апарар аргалу. Оныҥ учун бистеҥ озо турган тоомјылу јерлештеристиҥ ченемелине тайанып, улу Россия орооныстыҥ ичкери ӧзӱмине јӱткӱйли!
Россияныҥ Јурукчылар биригӱзиниҥ турчызы, РФ-тыҥ нерелӱ јурукчызы Владимир Чукуевтиҥ айтканы:
— Григорий Иванович, чындап та, Алтайын сӱрекей јакшы билер болгон, мында јаткан калыктардыҥ керексиништерин ончозын билген. Оныҥ да учун губернияныҥ јуунында оныҥ баштапкы куучыны «Алтай ла оныҥ керексиништери» деп адалган. Ол Алтайын, албатызыныҥ јилбӱлерин корулаар ижин бастыра јӱрӱмине улалткан…
Оныҥ ады качан да ундылбас, ол керегинде бис бичиктерде кычырадыс, спектакльдар кӧрӧдис. Темдектезе, бӱгӱн меге Владимир Эдоковтыҥ «Возвращение мастера» деген бичиги берилди. Јуук јылдарда Иван Белеков Гуркинге учурлап, «Предстояние перед Кёк Тенгри» деп бичик чыгарды. Эмди де оныҥ јӱрӱми, јайаандыгы аайынча иштер ӧткӱрилет. Оныҥ учун улу јурукчыбыстыҥ, јерлежистиҥ ады качан да ундылбас.

***

Бу кӱн эҥиргери база јакшынак јаҥжыгу болуп калган «Восхождение на Хан-Алтай» деп спектакль ӧтти. Тергеебистиҥ эл театры оны туй ла 12 јыл кайра кӧргӱзип баштаган. Оныҥ тургузаачы-режиссеры Россияныҥ албаты артисти Андрей Борисовтыҥ айтканыла, бу спектакль — ада-ӧбӧкӧлӧристиҥ эземине эҥчейип бажырганы, ундылган ат-јолдорды орныктырганы, тӱӱкини ле эмдиги ӧйди чын оҥдогоны.
Театрдыҥ јаан залы санитарный ээжи-некелтелердиҥ јарадылган кеминде кӧрӧӧчилерле толо болды. Анчада ла јииттер, ӱренчиктер кӧп болгоны сӱӱндирет. Нениҥ учун дезе мында улу Гуркинниҥ, јаткан јеристиҥ тӱӱкизи ойын-тургузу ажыра јакшынак кӧргӱзилет. Онойып бир чак кайра болгонын јакшы оҥдоп, билип, сананып аларга јииттерге јеҥил болор деп санаа келет.
Горно-Алтайсктыҥ Г.К. Жуковтыҥ адыла адалган школ-интернаттыҥ кадеттерине Алтай Республиканыҥ эл театрында тӱӱкилик спектакльды кӧрӧр јакшынак арганы тергеебистиҥ адынаҥ Госдуманыҥ депутады Роман Птицын сыйлаган эмтир.
Чындап та, анчада ла јиит, ӧзӱп јаткан ӱйени улу ада-ӧбӧкӧлӧрисле, тӱӱкибисле толо кеминде таныштырарга јарамыкту керек-јарактар.
Спектакльды кӧрӱп, байа керееске салган кызыл гвоздикалар санаама кирди. Олор јаҥыс ла тӧгӱлген канныҥ эмес, је онойдо ок јеҥӱниҥ темдеги ине… Чорос-Гуркин тӱҥей ле бу јӱрӱмде јеҥӱчил болуп арткан, оныҥ эземи качан да чалдыкпас. Бис, оныҥ калдыктары, улу јерлежистиҥ бийик адына турарга албаданарыс.

Эмина КУДАЧИНА
Евгений БУТУШЕВТИҤ фотојуруктары