Алтайдын Чолмоны

Бисте улус билелериле иштеген

12.01.2024

Чаган айдыҥ 13-чи кӱнинде Россияда Кепке базарыныҥ (Печатьтыҥ) кӱни темдектелет. Бистиҥ республиканы алза, ол озо ло баштап республикадагы газеттердиҥ, Горно-Алтайсктагы типографияныҥ, «Алтын-Туу» бичик чыгартуныҥ, Алтай Республиканыҥ Бичиичилер биригӱзиниҥ ӧмӧликтериниҥ байрамы.

Бӱгӱн мен Горно-Алтайсктагы типографияныҥ ижине аҥылу ајару эдер кӱӱним бар. Журналисттердиҥ, бичиичилердиҥ ак чаазында бичигенин (статьяларын, куучындарын, повестьтерин, ӧскӧзин де) типографияныҥ ӧмӧлиги кепке базып, ак-јарыкка чыгарат.

Оныҥ учун «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ ӧмӧлигиниҥ адынаҥ типографияныҥ ишчилерин Кепке базарыныҥ кӱниле акту кӱӱнимнеҥ уткуйдым. Бистиҥ ижис айрылбас колбуда.

Јаҥы јылдыҥ алдында баштапкы алтай башкараачы-полиграфист, типографияны 45 јылдаҥ ажыра башкарып келген Эдуард Васильевич БАБРАШЕВЛЕ јолугыжып куучындаштыс.

– Эдуард Васильевич, 2022 јылда республикан газеттер, типография 100 јылдыгын темдектеди. Мен бодозом, мында кандый да келишпестер бар болгодый… Газетти беди, бичикти беди кепке базып чыгарардаҥ озо кепке базаачы предприятиени тӧзӧӧр керек эмес пе?

Ондый организацияны тӧзӧйтӧни, иштедетени кыска ӧйдиҥ кереги эмес, типография газеттердеҥ, ас ла болзо, бир јыл озо тӧзӧлӧр јаҥду. Газеттердиҥ ле типографияныҥ 100 јылдыктары нениҥ учун бир ле ӧйдӧ темдектелген?

– Ол јолду сурак. Је мен озо баштап орус кеп сӧсти эске алындырайын, «Что написано пером, не вырубишь топором». Типографияныҥ тӱӱкизи, оныҥ эткен ижи бистиҥ бичиктеристе артып калган. Ондый материалдарды бӱгӱн архивтердеҥ де таппазыҥ. Слердиҥ сурагарга ондый каруу берип јадым. Билерге – бир сӧс, билбеске… Темдектезе, кӧп организациялар качан тӧзӧлгӧни керегинде чокум-јарт документтер јок.

Је бистиҥ ӧмӧлик качан тӧзӧлгӧни «Горно-Алтайская типография. Вековая история» деп бичикте јарт кӧргӱзилген. Типографияныҥ юбилейин темдектеп салдыс.
Бистиҥ организация — республикада эҥ ле узак иштеп келген предприятиелердиҥ бирӱзи. Ӧмӧлик озогы ла продукциязын – бичиктерди, јараш ӧҥдӧрлӱ ӧскӧ дӧ продукцияны чыгарганча, ӧйдиҥ аҥылузын ајаруга алып, рекламаны, ӧскӧ дӧ продукцияны кепке базып чыгарарына јаан ајару эдедис.

Бичиктерди кепке базарын кӧптӧдип тура, олордыҥ чыҥдыйын бийиктедери јаан ајаруда. Азыйдагызы чылап кара-чоокыр продукция чыгарарга јарабас.

– Эдуард Васильевич, типографияныҥ бӱгӱнги ӧмӧлиги керегинде нени айдарыгар?

– Бистиҥ ӧмӧлик эмеш астаган да болзо, ченемелдӱ озогы специалисттер иштегенче. 30-40 јыл иштеп келген улус бар. Ол тоодо, Надежда Мусаевна Бабаева. Бу кижини бастыра республика билер деп айдарга јараар. Оныҥ эјези Валентина Мусаевна Уткина предприятиеде туку качаннаҥ бери иштейт.

Валентина Васильевна Кручинкинаны алалы, оныҥ кайын энези, эш-нӧкӧри бисте иштеген, эмди уулы кожо иштеп јат.

Татьяна Владимировна Дворникова, Ирина Михайловна Музалевская, Лариса Григорьевна Колзенова ӧмӧликтиҥ ижин оноҥ ары јаранарына јаан камаанын јетиредилер.

Бистис улус керегинде иштиҥ ветераны С. Максимованыҥ эске алынганынаҥ («Горно-Алтайская типография. Вековая история») кӧпти билип алар арга бар. Ол мынайда бичийт: «Кулагы укпас балдардыҥ школында иштеп турала, бир катап школдыҥ бир бöлÿк балдарын типографиядööн экскурсияга апаргам. Экскурсия öйинде линотиписттер jок учун кем де иштебей, ээ jок турган бир линотипти кöрÿп ийдим.

Улустыҥ jартаганыла, эки кижини Бийсктиҥ типографиязындööн ÿредÿге ийгендер. Оноҥ ло мениҥ линотипле иштеер кÿÿним келди. Оныла канайда иштеерин меге линотиптердиҥ наладчиги Вениамин Брончиков кöргÿскен. Типографияда иштеерге амадап jÿреле, ишке суранарымда, албадылар. Ол öйлöрдö оныҥ директоры Николай Николаевич Болдузев болгон. Оноҥ мен «Звезда Алтая» газеттиҥ редакторы Петр Дмитриевич Киселевко баштанарымда, ол меге типографияга ишке кирерине болушты. Мени ишке алып, jарым тÿшти колло терерине, экинчи jарымын линотипле иштеерине ÿрензин дегендер.

«Звезда Алтая» ла «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттердиҥ тексттерин колло ченемелдÿ ишчилер Александра Кожекина, Нина Куранакова, Матрена Ботникова, Вера Фролова, Тася Шестернина тергендер. Мениҥ таскадаачым Александра Кожекина болгон.

Мен колло теришке тÿрген темиге бергем, а линотипле иштеерине инструкция бичикти кычырып ÿренгем. Менле кожо бу ишке Виктор Приблагин таскадынып ÿренген, jе ол кöп сабазында Вениамин Брончиковтоҥ линотипти jазаачыныҥ профессиязына ÿренген. Виктордыҥ адазы Иннокентий Приблагин типографияда фотоцинкографтыҥ ижин бÿдÿрген.
Мен типографияда улус билелериле иштегенин кайкап кöргöм. Тася Шестернинаныҥ эш-нöкöри Григорий Ефимович – наборный цехтиҥ ишчизи, тоолу öйдиҥ бажында бери олордыҥ уулы келген. Вера Фролованыҥ эш-нöкöри база наборный цехте иштеген. Jе ол фронтко барала, кайра jанбаган. Соҥында агалу-сыйынду Тамара Александровна Фролова-Медведева ла Геннадий Александрович Фролов келди. Геннадий Александрович текстти терерин jакшы билип, «Алтайдыҥ Чолмоны» газетти верстать эткен. Нина Куранакованыҥ эш-нöкöри газеттиҥ редакторы болуп иштеген. Соҥында оныҥ кызы Валя Куранакова мында линотипист болды.

Мен ÿч айлык ÿредÿ-таскадыныштыҥ кийнинде Барнаулдаҥ келген специалист Алевтина Поцелуевага экзамен табыштыргам. Ол ӧйдӧ бир сменага 25 муҥ знакты теретем. Линотипист бир сменага 75 муҥ знак терип берер учурлу. Jе мен норманыҥ ÿчинчи ÿлÿзин бÿдÿрип турганым учун мени газетке кӧчӱргендер.

Озо баштап меге «Звезда Алтая» газеттиҥ материалдарын тердиргендер. Оноҥ экинчи линотип иштей берерде, мени «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ текстин терерине кöчÿргендер.

Типографиядööн линотипле иштеп ÿренерге Байрычы Jöргöмишевна Тодошева (бис оны Катя дейтенис) келген. Оныҥ эш-нöкöри «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте иштеген. Бир канча öйдиҥ бажында база бир ÿренчик-ишчи Ефросинья Кузьмовна Сатлаева келген. Бис ÿч сменалап иштегенис: 1-кы смена 9 час эртен туранаҥ ала 18 час эҥирге jетире, 2-чизи 18 час эҥирдеҥ ала тÿн ортозыныҥ 2 чазына jетире, 3-чизи тÿнниҥ 2 чазынаҥ ала 9 час эртен турага jетире.

Бичимелимде печатниктер керегинде тоолу сöс айтпас аргам jок. Олордыҥ ортозында база ла билелериле иштеген улус: Евдокия, Михаил, Валентина Чичиновтор, Анна Михайловна ла Николай Алексеевич Тыдыковтор.

Мында, типографияда, jаҥы билелер тöзöлöтöн. Темдектезе, профтехучилищениҥ кийнинде келген кыстардаҥ печатник Валя Алексенцеваны фотоцинкограф Борис Андреевич Данилов, переплетчица Маша Киндинованы фотоцинкограф Виктор Матвеевич Шелепов кудалагандар. Геннадий Александрович Фролов переплетчик Августа Ивановна Козловала биле тöзöгöн. Печатник Николай Дмитриевич Чичинов ÿйин бöс согор фабриканаҥ типографиядӧӧн «кудалап» экелген.

Jылдар öткöн сайын јакшынак кубулталар болгон. Темдектезе, Анатолий Нураев печатник болуп иштеп баштайла, технический башкараачыга jетире öскöн. «Звезда Алтая» газеттиҥ редакторы Геннадий Нокофорович Палкин типографияныҥ директорыныҥ јамызына кӧчкӧн.

Бир ӧйдӧ уур-кӱчтер де болгон болзо, бис нак, омок-седеҥ jÿргенис. Бисте художественный самодеятольность болгон, байрамдарда ойын-концерттер кöргÿзерис. Профсоюз jакшы иштеген. Jаҥы jылда «Кызыл толукта» балдарга ла jаан улуска елка öдöр. Демонстрацияларга ончобыс чыгарыс, кезик улус чураназан тудунганча баргылаар.

Анайып, типография араайынаҥ «байып» баштаган: тура тапчы болордо, коштончы тудуп баштагандар. Тудум иштер öйинде ишчилер кажы ла амыраар кÿнде тураны айландыра сÿрее-чöпти арутап болужатан. Типографияга иштеп келген улус амыралтага чыкканча ондо иштеп турганын аҥылап темдектеер кÿÿним бар. Мен сананзам, ол öйлöрдöги улустыҥ кылык-jаҥы ондый болгон. Ончо неме jакшы болбогон, соокты да, торолошты да кöргöнис, jе уур-кÿчтерди, шыраны jеҥип чыкканыс».

Тениш Урматович, мен бодозом, бу эске алынышта типографияныҥ улузы кандый айалгада иштегени бастыра јанынаҥ айдылып калган, «Алтайдыҥ Чолмоны» ла типография ортодо кандый јуук колбу болгоны база иле-јарт кӧрӱнет.

– Чын кӧрӱнип те, сезилип те јат, Эдуард Васильевич. Јилбилӱ куучыныгар учун јаан быйан! Кепке базарыныҥ кӱниле уткуп, Слерге су-кадык, ырыс кӱӱнзейдим!

Тениш ТОХНИН куучындашкан