Эр кижиниҥ бычагы

22.11.2019

Мен бойым jурукчы кижи болорым. Кезикте алтай баатырлардыҥ (алыптардыҥ, кезерлердиҥ…) сӱр-кебери, кеп-кийими, jуу-jепсели кандый болгонын jурайдым. Келер jаш ӱйе билип, jастыра этпезин, чын болзын деген кӱӱн-санаалу jӱредим. Тургуза öйди алзабыс, кöп эр улус бычакты кажы jанында эдинерин билбес эмтир. Оныҥ аайына чыгарга, jартаарга, тӱӱкибисти казынып, бедиренип ийектер.

Кезер таштар (каменные изваяния) тӱрк чактарда болгон. Кöп саба олор оҥ jанында, курында отыкту, колында айакту, сол jанында бычакту, кылышту, кулактарында сыргалу.

База бир темдек: öскö калыктарды алзабыс, турктар, монголдор, дагестандар, калмыктар, казактар, якуттар ла ӧскӧлӧри де бычакты сол jанында эдинет. Олордыҥ тӱӱкилик кинолорын да кӧрзӧбис, бычактары сол jанында эмтир.

Jаҥыс ла тува калыктыҥ бычагы оҥ jанында јӱрет. Олор, байла, Кыдатка кирип турган öйдö бойлорын албаты (поданный) деп, jабыс кöргӱзерге бычактарын jажырып, оҥ јанында, кийинде кыстап эдинген. Олорло кожо бис, алтайлар, булгалып калдыс.

Алтайла jорыктаган озогы билимчи-ученыйлардыҥ соккон фотолорын аjарзабыс, алтайлардыҥ бычагы сол jанында кöргӱзилген.

В. В. Радловтыҥ «Из Сибири» деген бичигинде (1860-1861) «Алтайские горные калмыки» деп бажалык бар. Анда мынайда айдылган: «Алтай кижи тере тонын патрондашту ла окту баштыгашту, отыкту ла бычакту јалбак тере курла курчанат. Отыкты белинде, курдыҥ ич јанындагы топчыга илет, оҥ колло јеҥил чечип ийеле, ойто илип алат. Алтай кижи бычагын курына илген агаш эмезе сӧӧк кында алып јӱрет».

Калмыктардыҥ кöрӱмиле эр кижиниҥ кӱчи, тыны сол, jӱрек jанында. Оныҥ учун эр улус сырганы, бычакты, jӱстӱкти сол jанында эдинген. Ӱй кижиниҥ кӱчи оҥ jанында, балдардыҥ кини, отык оҥ јанында јӱрген. Туура кижи ол кижиниҥ jамызын (статузын), не кижи болгонын курында илген эдимдер ажыра билип ийер аргалу болгон.

Бабитов Чонныҥ (Jаан-Jаламан) уулыныҥ айтканыла, адазы кулагында сырганы сол jанында эдинген. Jуртта jаҥыс уул болгон учун, кöс, тил тийбезин, бек болзын деп, сол jанында сыргалу болгон эмтир. Айдарда, алтай калык чактар öдӱп, Азияда jаткандарла тудуш болуп, колынып калган. Кеп-кийими, тудум-эдимдери тӱҥей, бирӱзин де аҥылап, башка кöрöргö jарабас, текшилей, элбеде кöрöр керек.

Борис КИНДИКОВ,

Оҥдойдоҥ

ТОП

Положение о фотоконкурсе «Бир фотојуруктыҥ тӱӱкизи»

УТВЕРЖДАЮ Приказом главного редактора АУ РА «Редакция газеты «Алтайдыҥ Чолмоны» от 02.02.2026 № 3 Триянова С В. _________________ Положение о фотоконкурсе «Бир фотојуруктыҥ тӱӱкизи» («История одной фотографии»), посвященном 35-летию Республики Алтай, 270-летию вхождения алтайского народа в состав Российской империи Общие положения 1.1. Настоящее положение о проведении фотоконкурса «Бир фотојуруктыҥ тӱӱкизи» («История одной фотографии») (далее —

Положение Конкурса на Стипендию имени заслуженного журналиста Республики Алтай Галины Тюгай

УТВЕРЖДАЮ Приказом главного редактора АУ РА «Редакция газеты «Алтайдыҥ Чолмоны» от _____________ № Триянова С В. Положение Конкурса на Стипендию имени заслуженного журналиста Республики Алтай Галины ТЮГАЙ Объявлен Конкурс на Стипендию имени заслуженного журналиста Республики Алтай Галины Тюгай. Организатор: редакция республиканской газеты «Алтайдыҥ Чолмоны» (далее Редакция). К участию приглашаются обучающиеся 4-11 классов общеобразовательных школ Республики Алтай.

Эл Курултайдыҥ эҥ артык jосокчылар талдаарына jарлаган конкурсына туружары башталды

Парламенттиҥ сыйы учун мӧрӧй республиканыҥ ӱредӱлигине jаан камаанын jетирген школдоҥ озогы, ӱзеери, текши ле профессионал бӱдӱмдерлӱ учреждениелердиҥ ӱредӱчилери ортодо ӧдӧр. Эл Курултайдыҥ спикери Эжер Ялбаковтыҥ jартаганыла, быjыл берилетен сыйдыҥ кеми 100 муҥ салковой ло лаураттардыҥ тоозы экидеҥ тӧрткӧ кӧдӱрилген. Бу конкурс jаҥыс ла сый учун, акча учун jарлалбаган, конкурстыҥ jеҥӱчилдериле туружаачылары jосокту ижиле jашӧскӱримди ӱредеринде