Настройки отображения

Размер шрифта:
Цвета сайта:
Ностройка изображения
Ностройка изображения

Настройки

Алтайдын Чолмоны

Эр кижиниҥ бычагы

22.11.2019

Мен бойым jурукчы кижи болорым. Кезикте алтай баатырлардыҥ (алыптардыҥ, кезерлердиҥ…) сӱр-кебери, кеп-кийими, jуу-jепсели кандый болгонын jурайдым. Келер jаш ӱйе билип, jастыра этпезин, чын болзын деген кӱӱн-санаалу jӱредим. Тургуза öйди алзабыс, кöп эр улус бычакты кажы jанында эдинерин билбес эмтир. Оныҥ аайына чыгарга, jартаарга, тӱӱкибисти казынып, бедиренип ийектер.

Кезер таштар (каменные изваяния) тӱрк чактарда болгон. Кöп саба олор оҥ jанында, курында отыкту, колында айакту, сол jанында бычакту, кылышту, кулактарында сыргалу.

База бир темдек: öскö калыктарды алзабыс, турктар, монголдор, дагестандар, калмыктар, казактар, якуттар ла ӧскӧлӧри де бычакты сол jанында эдинет. Олордыҥ тӱӱкилик кинолорын да кӧрзӧбис, бычактары сол jанында эмтир.

Jаҥыс ла тува калыктыҥ бычагы оҥ jанында јӱрет. Олор, байла, Кыдатка кирип турган öйдö бойлорын албаты (поданный) деп, jабыс кöргӱзерге бычактарын jажырып, оҥ јанында, кийинде кыстап эдинген. Олорло кожо бис, алтайлар, булгалып калдыс.

Алтайла jорыктаган озогы билимчи-ученыйлардыҥ соккон фотолорын аjарзабыс, алтайлардыҥ бычагы сол jанында кöргӱзилген.

В. В. Радловтыҥ «Из Сибири» деген бичигинде (1860-1861) «Алтайские горные калмыки» деп бажалык бар. Анда мынайда айдылган: «Алтай кижи тере тонын патрондашту ла окту баштыгашту, отыкту ла бычакту јалбак тере курла курчанат. Отыкты белинде, курдыҥ ич јанындагы топчыга илет, оҥ колло јеҥил чечип ийеле, ойто илип алат. Алтай кижи бычагын курына илген агаш эмезе сӧӧк кында алып јӱрет».

Калмыктардыҥ кöрӱмиле эр кижиниҥ кӱчи, тыны сол, jӱрек jанында. Оныҥ учун эр улус сырганы, бычакты, jӱстӱкти сол jанында эдинген. Ӱй кижиниҥ кӱчи оҥ jанында, балдардыҥ кини, отык оҥ јанында јӱрген. Туура кижи ол кижиниҥ jамызын (статузын), не кижи болгонын курында илген эдимдер ажыра билип ийер аргалу болгон.

Бабитов Чонныҥ (Jаан-Jаламан) уулыныҥ айтканыла, адазы кулагында сырганы сол jанында эдинген. Jуртта jаҥыс уул болгон учун, кöс, тил тийбезин, бек болзын деп, сол jанында сыргалу болгон эмтир. Айдарда, алтай калык чактар öдӱп, Азияда jаткандарла тудуш болуп, колынып калган. Кеп-кийими, тудум-эдимдери тӱҥей, бирӱзин де аҥылап, башка кöрöргö jарабас, текшилей, элбеде кöрöр керек.

Борис КИНДИКОВ,

Оҥдойдоҥ

ТОП

Олег Хорохордин. Алтай Республиканыҥ бажында — бир јыл

       Олег Хорохордин Алтай Республиканы туй ла бир јылдыҥ туркунына башкарып јат. Бу кыска ӧйгӧ тергееде ондор тоолу школдор, балдардыҥ садиктери, фельдшерско-акушерский пункттар, јолдор ло кӱрлер чыныкталып тудулган. Башчы келер ӧйгӧ оноҥ до кӧп иштер темдектеп алган.        Олег Хорохордин, Алтай Республиканыҥ башчызы, башкарузыныҥ председатели: «Мени Алтай Республиканыҥ удурумга башчызыныҥ молјуларын бӱдӱрер јамыга тудардаҥ  озо

«Подвиг и Слава!»

Положение о республиканском конкурсе детских рисунков и сочинений «Подвиг и Слава!», посвященного  75-летию Победы в Великой Отечественной войне 1941 — 1945 гг., на страницах республиканских газет «Алтайдын Чолмоны» и «Звезда Алтая» Общие положения Республиканский конкурс творческих работ «Подвиг и Слава!» (далее — Конкурс) направлен на повышение интереса детей Республики Алтай к изучению российской истории, сохранению

«Эҥ баштапкы болуп Гуркин артар…»

«Jаҥы jурукчылар чыгар, оны (кеендик-санатты) европей кемине кӧдӱрер, jе бу jолдо эҥ баштапкы болуп Г. И. Гуркин артар…»—деп, 1907 jылда Григорий Ивановичтиҥ Томск калада ӧткӧн таҥынаҥ баштапкы кӧрӱзи керегинде  Петербургтыҥ критиги М. Далькевич бичиген. Оноҥ бери  чактаҥ ажыра ӧй ӧтти. «Гуркин» деген телекейди эмдиги улус бойына ӧткӧн чактыҥ 80-90 jылдарында ачып баштаган. Ороондо башталган политикалык